Trong kiệt tác văn học ra đời cách đây hơn một thế kỷ của Lỗ Tấn, Khổng Ất Kỷ hiện lên như một nhân vật vừa đáng thương vừa đáng trách. Ông là người duy nhất mặc chiếc áo dài – biểu tượng cao quý của giới sĩ phu, trí thức – nhưng lại đứng uống rượu cùng tầng lớp lao động mặc áo ngắn ở quán rượu Hàm Hanh. Chiếc áo dài ấy vừa bẩn, vừa rách, chưa từng được giặt hay sửa, nhưng ông nhất quyết không chịu cởi ra. Nó là chiếc khung sắt trói buộc lòng tự trọng và sự sĩ diện của một kẻ theo đuổi khoa cử nhưng thất thế.
Hơn 100 năm sau, hình ảnh chiếc áo dài rách rưới ấy bất ngờ sống dậy trên không gian mạng Trung Quốc và lan rộng ra giới trẻ châu Á qua trào lưu mang tên: "Áo dài của Khổng Ất Kỷ" (孔乙己的长衫). Chỉ có điều, chiếc áo dài của thế kỷ 21 không còn làm bằng vải thô, mà được dệt nên từ những tấm bằng cử nhân, thạc sĩ và những năm tháng học hành vất vả của thế hệ trẻ.
Khi chiếc bằng đại học trở thành "chiếc áo dài" gông cồng
Trào lưu bùng nổ khi hàng triệu sinh viên tốt nghiệp phải đối mặt với thực tế thị trường lao động khốc liệt. Trên các nền tảng mạng xã hội, câu nói: "Trình độ học vấn không chỉ là tấm đệm bước lên đài cao, mà còn là chiếc áo dài của Khổng Ất Kỷ mà ta không thể cởi xuống" đã chạm đúng vào tim đen của hàng triệu người trẻ.
Thời đại của cha mẹ họ, một tấm bằng đại học gần như là tấm vé bảo chứng cho sự đổi đời, một công việc bàn giấy ổn định và địa vị xã hội. Nhưng ngày nay, khi tỉ lệ người có bằng cấp tăng vọt, thị trường việc làm trở nên bão hòa, tấm bằng đại học không còn là "thảm đỏ" mà trở thành một gánh nặng tâm lý:
Nghịch lý việc làm: Họ đã đầu tư 16, 18 năm ăn học, tốn kém hàng ngàn đô la của gia đình. Khi ra trường, những công việc văn phòng đúng chuyên môn thì cạnh tranh khốc liệt với mức lương ít ỏi; còn các công việc lao động chân tay (giao hàng, làm phục vụ, công nhân) vốn đang thiếu nhân lực thì họ lại e ngại.
Chiếc gông sĩ diện: Làm sao một cử nhân kinh tế có thể đi ship hàng mà không cảm thấy ngượng ngùng trước kỳ vọng của cha mẹ hay ánh mắt đánh giá của bạn bè? Tấm bằng đại học vô tình trở thành "chiếc áo dài" trói buộc họ, khiến họ rơi vào trạng thái "việc cao không tới, việc thấp không đành".
Sự lựa chọn cay đắng: Cởi áo hay tiếp tục đứng ở quán rượu?
Trước áp lực sinh tồn, không ít người trẻ đã dũng cảm đưa ra quyết định: Cởi bỏ chiếc áo dài. Trên mạng xã hội, ngày càng nhiều câu chuyện về các cử nhân, thạc sĩ sẵn sàng chia sẻ hành trình "cởi áo dài": một cựu sinh viên ngành báo chí chuyển sang đi giao đồ ăn, một cử nhân tài chính đi dọn dẹp nhà cửa, hay một thạc sĩ ngôn ngữ mở gian hàng bán đồ nướng lề đường. Họ chọn tự do tài chính và sự thẳng thắn đối diện với thực tế thay vì ôm giữ sự sĩ diện hão huyền. Tuy nhiên, việc "cởi áo" không hề dễ dàng. Với nhiều người, đó không chỉ là gạt bỏ cái tôi cá nhân, mà còn là cảm giác có lỗi với gia đình – những người đã đánh đổi bao giọt mồ hôi để khoác lên vai họ chiếc áo dài tri thức ấy.
