hoangdante123
Trẩu tre
CHAPTER 4: VẬY TỤI NÓ MUỐN GÌ?
Mỹ và Israel: Regime Change + Chia cắt Iran
Trump không giấu giếm. Trong video 8 phút phát hành rạng sáng 28/2, ông nói thẳng: mục tiêu là xóa sổ chế độ hiện tại ở Iran. Ông kêu gọi thành viên IRGC "buông vũ khí để được miễn tố hoàn toàn, hoặc đối mặt với cái chết chắc chắn." Ông quay sang nói trực tiếp với người dân Iran: "Khi chúng tôi hoàn thành, hãy tiếp quản chính phủ của các bạn." Netanyahu nhấn mạnh trên Fox News rằng chiến dịch Epic Fury sẽ tạo điều kiện cho người Iran "giành lại quyền kiểm soát vận mệnh, thành lập chính phủ dân cử." Bộ trưởng Quốc phòng Hegseth thì phủ nhận mục tiêu là regime change, nhưng khi tổng thống và ngoại trưởng đều nói ngược lại, sự phủ nhận này chỉ mang tính thủ tục pháp lý.Đây là chiến lược lớp một, lớp mà công chúng được nghe. Nhưng chiến lược lớp hai, phần mà Giáo sư Jiang phân tích sâu và ít ai bàn tới, mới là phần quyết định.
Lớp hai: Khai thác bản đồ sắc tộc để chia cắt Iran từ bên trong.
Iran trông như một khối thống nhất trên bản đồ, nhưng thực tế là một trong những quốc gia đa sắc tộc phức tạp nhất thế giới. Người Ba Tư (Fars) chỉ chiếm khoảng 61% dân số, tức gần 40% còn lại thuộc hơn 10 nhóm sắc tộc khác nhau, mỗi nhóm có ngôn ngữ, văn hóa, và lịch sử riêng. Và quan trọng nhất: các nhóm sắc tộc thiểu số này không sống ở trung tâm, họ sống dọc theo biên giới.
Hãy nhìn bản đồ sắc tộc Iran như nhìn một quả trứng: lòng đỏ ở giữa là người Ba Tư, còn lòng trắng, tức vòng ngoài, dọc theo mọi đường biên giới, là các nhóm thiểu số:
Phía tây bắc: người Azeri (Turkic), 16–24% dân số, nhóm thiểu số lớn nhất, sống dọc biên giới với Azerbaijan và Thổ Nhĩ Kỳ. Thú vị là cả Lãnh tụ Tối cao Khamenei (vừa bị giết) và cựu Tổng thống Pezeshkian đều là người Azeri, cho thấy mức độ hòa nhập cao. Nhưng vẫn có các phong trào Azeri đòi quyền tự trị hoặc sáp nhập với Azerbaijan, dù không mạnh bằng các nhóm khác.
Phía tây: người Kurd, 7–10% dân số, sống ở Kurdistan Iran dọc biên giới Iraq và Thổ Nhĩ Kỳ. Đây là nhóm thiểu số có xu hướng ly khai mạnh nhất, với truyền thống đấu tranh vũ trang kéo dài gần một thế kỷ. Đảng Dân chủ Kurdistan Iran (PDKI) có căn cứ quân sự gần Sulaymaniyah, Iraq. Gần kề với Kurdistan Iraq, nơi người Kurd đã đạt được tự trị cao, là nguồn cảm hứng liên tục. Atlantic Council nhận định rằng "xu hướng ly tâm ở Kurdistan Iran là cao nhất so với mọi vùng sắc tộc khác."
Phía đông nam: người Baluch, khoảng 2–3% dân số, sống ở Sistan và Baluchistan, một trong những tỉnh nghèo nhất Iran, dọc biên giới Pakistan và Afghanistan. Đa số theo Sunni Islam (khác với đa số Shia của Iran), và có nhiều nhóm vũ trang nhỏ hoạt động. Khu vực này vốn đã bất ổn, trong biểu tình 2022–2023, Baluchistan là một trong những nơi bị đàn áp khốc liệt nhất.
Phía tây nam: người Ả Rập Iran, khoảng 2–3% dân số, sống ở Khuzestan, tỉnh giàu dầu mỏ nhất Iran. Saddam Hussein từng kỳ vọng (sai lầm) rằng người Ả Rập Khuzestan sẽ nổi dậy ủng hộ Iraq khi ông xâm lược Iran năm 1980, điều đó không xảy ra. Nhưng bất mãn về phân biệt đối xử và nghèo đói vẫn âm ỉ.
Phía bắc: người Turkmen, khoảng 2%, dọc biên giới Turkmenistan.
Bây giờ hãy đọc lại bản đồ này qua con mắt chiến lược gia Mỹ: mọi nhóm sắc tộc bất mãn đều nằm ở biên giới, tức nằm ở nơi dễ tiếp cận nhất từ bên ngoài. Tài trợ vũ khí cho người Kurd qua Iraq? Dễ dàng, biên giới Kurd Iran–Iraq dài hàng trăm km qua địa hình núi. Kích động người Baluch qua Pakistan? Có tiền lệ, Mỹ và Pakistan đã có quan hệ tình báo lâu năm ở khu vực này. Hỗ trợ phong trào Azeri qua Azerbaijan và Thổ Nhĩ Kỳ? Cả hai đều là đồng minh NATO hoặc đối tác chiến lược của Mỹ.
Seymour Hersh, nhà báo điều tra nổi tiếng, đã báo cáo trên The New Yorker rằng Lầu Năm Góc từng thiết lập "quan hệ bí mật" với nhiều nhóm thiểu số Iran và "khuyến khích nỗ lực phá hoại quyền lực chế độ ở miền bắc và đông nam Iran." CIA trong các ấn bản World Factbook đã nghiên cứu chi tiết thành phần sắc tộc Iran. Năm 2006, Tình báo Thủy quân Lục chiến Mỹ đặt hàng hai dự án nghiên cứu riêng về các nhóm sắc tộc Iraq và Iran.
Giáo sư Jiang gọi chiến lược dài hạn này là "khá tà ác", tài trợ ly khai để chia Iran thành các vùng sắc tộc xung đột nội bộ liên tục, đặc biệt là xung đột về tài nguyên nước. Khi đập và hồ chứa bị phá hủy, các nhóm sắc tộc sẽ tranh nhau nguồn nước còn lại, và cuộc chiến nội bộ sẽ tiêu hao Iran từ bên trong mà không cần Mỹ duy trì một lính nào trên mặt đất.
Nhưng "tà ác" trong ngữ cảnh lịch sử Mỹ thì hoàn toàn không mới. Với người Việt Nam chúng ta, chiến lược này quen thuộc đến đau lòng. Mỹ từng rải hàng triệu gallon chất độc da cam (Agent Orange) lên Việt Nam, không nhằm vào quân đội, mà nhằm phá hủy rừng rậm và mùa màng, buộc dân cư phải di dời, cắt đứt nguồn lương thực của kháng chiến. Hậu quả: hàng triệu người Việt bị ảnh hưởng sức khỏe qua nhiều thế hệ, đất đai bị nhiễm độc cho đến ngày nay. Logic giống hệt nhau, phá hủy hạ tầng sinh tồn (nước, thực phẩm, đất canh tác) để biến dân thường thành vũ khí áp lực lên chính phủ đối thủ. Chất độc da cam ở Việt Nam, phá đập nước ở Iran, khác về phương tiện, nhưng cùng một triết lý chiến tranh.
Và mục tiêu cuối cùng không thay đổi qua nhiều thập kỷ: duy trì hệ thống petrodollar và quyền kiểm soát động mạch chủ năng lượng toàn cầu. Dầu Trung Đông được giao dịch bằng USD → USD là đồng tiền dự trữ toàn cầu → Mỹ có thể in tiền, vay nợ, và chi tiêu quân sự ở mức mà không quốc gia nào khác có thể → vòng lặp này là nền tảng của Đế chế Mỹ. Bất kỳ chế độ nào ở Trung Đông đe dọa vòng lặp này, dù là Saddam Hussein (thử bán dầu bằng Euro), Gaddafi (thử tạo đồng dinar vàng châu Phi), hay Iran (thách thức trực tiếp ảnh hưởng Mỹ ở Vùng Vịnh), đều phải bị loại bỏ. Đây không phải thuyết âm mưu, đây là logic cấu trúc quyền lực mà bất kỳ sinh viên quan hệ quốc tế nào cũng học trong năm nhất.
Iran: Pax Islamica, Biến thảm họa thành xúc tác cho trật tự mới
Phía Iran không chỉ đánh trả theo kiểu phản xạ, họ đang cố gắng biến cuộc chiến thành điểm bùng phát cho một trật tự khu vực mới. Và để hiểu chiến lược này, cần hiểu rằng nó bắt nguồn từ cùng văn hóa tử vì đạo mà ta đã phân tích ở phần trước.Logic của Iran: nếu chế độ sắp sụp, thì đừng sụp một mình, hãy sụp theo cách tạo ra hỗn loạn đủ lớn để phá vỡ trật tự cũ và mở đường cho trật tự mới. Chiến lược này, theo giả thuyết của Giáo sư Jiang dựa trên văn hóa và lịch sử Shia, có tên gọi: Pax Islamica, Iran như lãnh đạo thống nhất toàn bộ thế giới Hồi giáo, không chỉ Shia.
Nghe thì viển vông. Nhưng hãy nhìn vào những gì đang xảy ra chỉ trong 72 giờ đầu:
Hezbollah mở mặt trận Lebanon. Ngay sau khi Khamenei bị xác nhận thiệt mạng, Tổng thư ký Hezbollah Naim Qassem tuyên bố sẽ "thực hiện nghĩa vụ đối đầu với xâm lược" và "không rời bỏ chiến trường danh dự và kháng chiến." Hezbollah phóng 6 tên lửa vào căn cứ quân sự Israel ở Haifa "trả thù cho cái chết của Khamenei." Israel gọi đây là "tuyên chiến chính thức" của Hezbollah, đáp trả bằng không kích Beirut và ra lệnh di tản 50 làng ở nam Lebanon. Bộ trưởng Quốc phòng Israel ủy quyền xâm lược trên bộ Lebanon và tuyên bố Qassem là "mục tiêu tiêu diệt."
Dân quân Shia Iraq nổi dậy. Nhóm "Guardians of the Blood Brigade" (Lữ đoàn Bảo vệ Dòng máu) tuyên bố trách nhiệm tấn công căn cứ Victory Base gần sân bay quốc tế Baghdad bằng drone. Lực lượng Islamic Resistance in Iraq tuyên bố hơn 23 vụ tấn công drone vào tài sản Mỹ ở Erbil. Kataib Hezbollah, nhóm dân quân Shia lớn nhất Iraq, cảnh báo: "Chúng tôi sẽ sớm bắt đầu tấn công căn cứ Mỹ để đáp trả hành động xâm lược."
Houthi tái khởi động ở Yemen. Lãnh đạo Houthi Abdul-Malik al-Houthi tuyên bố lực lượng của ông "trong trạng thái sẵn sàng cao cho mọi diễn biến cần thiết" và quyết định nối lại tấn công tên lửa và drone vào tàu Mỹ và Israel trên Biển Đỏ.
Shia tại Pakistan và Iraq xông vào đại sứ quán Mỹ, theo nguồn từ bài giảng Giáo sư Jiang, phản ánh sự phẫn nộ lan rộng trong cộng đồng Shia toàn cầu.
Tất cả những phản ứng này xảy ra trong vòng 48–72 giờ. Chúng không phải ngẫu nhiên, chúng phản ánh "Trục Kháng chiến" (Axis of Resistance) mà Iran đã xây dựng suốt hơn 40 năm: một mạng lưới proxy trải từ Lebanon (Hezbollah), Gaza (Hamas), Iraq (các dân quân Shia), Yemen (Houthi), đến Syria và xa hơn. Mỗi mắt xích trong mạng lưới này hoạt động bán độc lập, có chỉ huy riêng, nguồn tài trợ riêng, mục tiêu địa phương riêng, nhưng đều chia sẻ cùng một kẻ thù: Mỹ và Israel, và cùng một lãnh tụ tinh thần: Lãnh tụ Tối cao Iran.
Khi Khamenei bị giết, cơ chế kích hoạt tương tự như khi "nút đỏ" bị bấm, toàn bộ mạng lưới chuyển sang chế độ chiến đấu. CSIS (Center for Strategic and International Studies) nhận định rằng đây là "khoảnh khắc sự thật" cho Trục Kháng chiến, thử nghiệm xem các proxy có thực sự chiến đấu khi được kêu gọi hay không.
Chiến lược dài hạn, cái mà Giáo sư Jiang gọi là Pax Islamica, đi xa hơn: lật đổ các chế độ do Mỹ hậu thuẫn khắp thế giới Hồi giáo (Saudi Arabia, Ai Cập, Jordan, Bahrain...) và xây dựng một trật tự khu vực mới do Iran lãnh đạo. Đây là chiến lược tham vọng, nhiều rủi ro, và có thể không thành công. Nhưng nó giải thích tại sao Iran sẵn sàng chấp nhận tổn thất nặng nề trong ngắn hạn, vì họ đang chơi một trò chơi dài hạn hơn nhiều so với cuộc chiến 4–5 tuần mà Trump tuyên bố.
Bahrain, Quân cờ domino đầu tiên?
Trong tất cả các quốc gia GCC, Giáo sư Jiang dự đoán Bahrain sẽ là nơi sụp đổ chế độ đầu tiên nếu cuộc chiến kéo dài. Lý do nằm ở một nghịch lý cấu trúc:Bahrain có hơn 50% dân số là Shia, nhưng bị cai trị bởi hoàng gia Sunni Al Khalifa. Đồng thời, Bahrain là nơi đặt Sở chỉ huy Hạm đội 5 Hải quân Mỹ, lực lượng kiểm soát toàn bộ hoạt động hải quân Mỹ ở Vịnh Ba Tư, Biển Đỏ, Biển Ả Rập, và một phần Ấn Độ Dương.
Nghĩa là: đa số dân chúng có cùng tôn giáo với Iran, bị cai trị bởi thiểu số có chính phủ thân Mỹ, trên mảnh đất đặt căn cứ quân sự lớn nhất của Mỹ trong khu vực.
Bahrain đã bị Iran tấn công trực tiếp, tên lửa đạn đạo nhắm vào Hạm đội 5, còi báo động vang khắp thủ đô Manama, khói bốc lên gần căn cứ. Khi cộng đồng Shia tại Bahrain chứng kiến lãnh tụ tinh thần Shia toàn cầu bị giết, đất nước mình bị kéo vào chiến tranh vì căn cứ quân sự nước ngoài, và chính phủ Sunni không bảo vệ được họ, phương trình nổi dậy trở nên rất đơn giản.
Bahrain có tiền lệ: trong Mùa Xuân Ả Rập 2011, phong trào biểu tình của đa số Shia đã suýt lật đổ hoàng gia Al Khalifa, chỉ được cứu bởi Saudi Arabia đưa xe tăng qua cầu King Fahd sang đàn áp. Nhưng lần này, Saudi Arabia đang bận tự bảo vệ mình khỏi drone Iran. Ai sẽ cứu Bahrain nếu Shia nổi dậy?
Đây là logic domino: nếu Bahrain sụp, thông điệp gửi đến mọi cộng đồng Shia bị thiểu số Sunni cai trị khắp Vùng Vịnh là: "Thời đại của các bạn đã đến." Và đó chính xác là Pax Islamica mà Iran theo đuổi, không cần xâm lược, chỉ cần tạo ra đủ hỗn loạn để các chế độ thân Mỹ tự sụp từ bên trong.
