Johnny Lê Nữu Vượng
Già làng
Vào năm 1862, sau khi chiếm được Nam Kỳ, Pháp quyết định xây dựng khu thương cảng Sài Gòn (Port de Commerce de Saigon) để làm đầu mối thông thương với quốc tế. Năm 1863 Pháp xây dựng xưởng đóng tàu Sài Gòn (Arsenal de Saigon) và tòa nhà trụ sở của hãng Messageries Maritimes (Bến Nhà Rồng). Đến 1865, xây dựng thêm một cột cờ tín hiệu để làm hiệu cho tàu bè ra vào cảng, Cột cờ này được đặt trên nền đồn dinh quan Thủ Ngữ (Thủ Ngữ/Ngự (守禦) là chức quan giữ đồn cảng thủy của nhà Nguyễn), dân gian gọi là Cột cờ Thủ Ngữ.
Về vị trí và công năng của Cột cờ đã được một số tác giả nhắc đến như tác giả Trương Vĩnh Ký có câu:
“Gia-tân nền trạm thuở xưa,
Ngày nay có dựng cột cờ gần bên”
(Trạm Gia-tân thuở xưa ở tại vàm Bến nghé, nơi có dựng Cột cờ Thủ Ngữ).
Vị trí cột cờ Thủ Ngữ trên bản đồ Sài Gòn (1867)
Cột cờ Thủ Ngữ, Sài Gòn, hình chụp ngày 26 tháng 5 năm 1893.
Cột cờ Thủ Ngữ được người Pháp xây dựng vào tháng 10 năm 1865 với tên gọi lúc đầu là Mât des signaux, có nghĩa là Cột tín hiệu. Đúng như cái tên lúc đầu của nó, chức năng ban đầu của cột cờ là làm cột tín hiệu cho tàu bè ra vào luồng lạch khu vực Sài Gòn - Gia Định.Từ đó đến nay, cột cờ đã trải qua 159 tuổi với nhiều lần xuống cấp và trùng tu.
Trong giai đoạn 1890 - 1910, cột cờ được dựng lại bằng sắt, cao 35m và bổ sung thêm sàn đứng kéo cờ. Cầu tàu trước cột cờ được mở rộng. Khu vực gần Cột cờ có thêm một số công trình phục vụ cho chức năng bến cảng như tòa nhà kiểm tra thuế quan và nhà kho. Một số công trình lớn và quan trọng của khu vực được hình thành ở khu vực xung quanh Cột cờ, tiêu biểu là Bến Nhà Rồng và trụ sở Cục Hải Quan ngày nay.
Trong những năm 1920, một công trình hình bát giác một tầng có mái dốc được xây dựng dưới chân cột cờ. Cầu tàu trước Cột cờ được mở rộng. Khu vực trước Cột cờ có một quầy bán hàng giải khát tên tiếng Pháp là La Pointe des Blagueurs, dịch ra có nghĩa là Mũi Tán dóc.
Vào những năm 1930, kiến trúc cột cờ không có sự thay đổi lớn. Các nhà kho, quầy bán hàng và công trình xung quanh được tháo dỡ để xây dựng một công viên dọc bờ sông Sài Gòn và rạch Bến Nghé. Đến những năm 1940, cột cờ được xây dựng lại với hình thức kiến trúc có sự thay đổi.
Tác giả Vương Hồng Sển mô tả: “Sông Thị Nghè giáp với rạch Bến Nghé, chỗ giáp nước là một cái thoi loi gie ra ngoài sông, phong cảnh rất đẹp, gió mát từ Ô Cấp thổi vào tư mùa. Người Pháp dựng tại đây một cột cờ tên gọi “cờ Thủ Ngữ” (mât des signaux)… Trên chót ngọn cờ thường thấy treo ám ngữ, ban ngày là cờ vải, cờ màu, hoặc một quả bóng sơn đen, ban đêm thì treo một ánh đèn, khi trắng khi đỏ, tức là ám hiệu báo tin cho tàu bè biết hiệu lịnh tránh lổ rạn hiểm nguy, ghe thuyền qua lại, trong lúc vô ra sông Sài Gòn” .
Đến nay, Cột cờ và khu vực cảnh quan xung quanh đã có nhiều giai đoạn biến đổi về hình thức và công năng, bao gồm các giai đoạn chính sau:
Giai đoạn 1865-1890: Cột tín hiệu dạng cột thuyền buồm bằng gỗ và không có khối đế. Xung quanh cột cờ là không gian mở, gắn liền với bến tàu phía trước.
Cột cờ Thủ Ngữ (1867)
Cột cờ nhìn về phía Bến Nhà Rồng (1882)
Giai đoạn 1890-1911: Cột tín hiệu được dựng lại bằng sắt, cao hơn 40m, có thêm sàn đứng kéo cờ. Bến tàu trước Cột cờ đã trở nên tấp nập hơn với nhiều hoạt động giao thương, buôn bán. Xung quanh Cột cờ đã hình thành các khối nhà phục vụ cho công tác thuế vụ.
Giai đoạn 1865-1890 (ảnh trái), Giai đoạn 1890-1911 (ảnh phải)
Giai đoạn 1911-1930: Một khối công trình bát giác được xây dưới chân cột tín hiệu. Công trình vừa mang chức năng chính là truyền tín hiệu vừa phục vụ cho các hoạt động giao thương tại đây. Những năm 1920, một ki – ốt được dựng lên phía trước Cột cờ, hướng ra bờ sông làm quầy giải khát và có tên là Point des Blagueurs (Mũi tán dóc).
Giai đoạn 1911-1930
Giai đoạn 1930-1960: Khối nhà bát giác dưới chân Cột cờ bị tháo dỡ để xây dựng một khối nhà có quy mô lớn hơn với 2 tầng mái dốc, dùng làm nhà hàng và lấy tên theo kiosk cũ là Point des Blagueurs. Không gian xung quanh Cột cờ được cải tạo thành một công viên và các tòa nhà thuế vụ được dỡ bỏ.
Giai đoạn 1930-1960 (ảnh trái), Giai đoạn 1960-1975 (ảnh phải)
Giai đoạn 1960-1975: công trình trở thành một nhà hàng có tên là Ngân Đình Tửu Gia. Công trình được cải tạo mở rộng phần cánh bên phải (theo hướng nhìn ra sông Sài Gòn). Khối mở rộng mới có hình thức mái cong theo phong cách kiến trúc của người Hoa. Không gian xung quanh Cột cờ lúc này xuất hiện nhiều công trình có tính chất dịch vụ như câu lạc bộ, nhà hàng.
Về vị trí và công năng của Cột cờ đã được một số tác giả nhắc đến như tác giả Trương Vĩnh Ký có câu:
“Gia-tân nền trạm thuở xưa,
Ngày nay có dựng cột cờ gần bên”
(Trạm Gia-tân thuở xưa ở tại vàm Bến nghé, nơi có dựng Cột cờ Thủ Ngữ).
Vị trí cột cờ Thủ Ngữ trên bản đồ Sài Gòn (1867)Cột cờ Thủ Ngữ, Sài Gòn, hình chụp ngày 26 tháng 5 năm 1893.
Cột cờ Thủ Ngữ được người Pháp xây dựng vào tháng 10 năm 1865 với tên gọi lúc đầu là Mât des signaux, có nghĩa là Cột tín hiệu. Đúng như cái tên lúc đầu của nó, chức năng ban đầu của cột cờ là làm cột tín hiệu cho tàu bè ra vào luồng lạch khu vực Sài Gòn - Gia Định.Từ đó đến nay, cột cờ đã trải qua 159 tuổi với nhiều lần xuống cấp và trùng tu.
Trong giai đoạn 1890 - 1910, cột cờ được dựng lại bằng sắt, cao 35m và bổ sung thêm sàn đứng kéo cờ. Cầu tàu trước cột cờ được mở rộng. Khu vực gần Cột cờ có thêm một số công trình phục vụ cho chức năng bến cảng như tòa nhà kiểm tra thuế quan và nhà kho. Một số công trình lớn và quan trọng của khu vực được hình thành ở khu vực xung quanh Cột cờ, tiêu biểu là Bến Nhà Rồng và trụ sở Cục Hải Quan ngày nay.
Trong những năm 1920, một công trình hình bát giác một tầng có mái dốc được xây dựng dưới chân cột cờ. Cầu tàu trước Cột cờ được mở rộng. Khu vực trước Cột cờ có một quầy bán hàng giải khát tên tiếng Pháp là La Pointe des Blagueurs, dịch ra có nghĩa là Mũi Tán dóc.
Vào những năm 1930, kiến trúc cột cờ không có sự thay đổi lớn. Các nhà kho, quầy bán hàng và công trình xung quanh được tháo dỡ để xây dựng một công viên dọc bờ sông Sài Gòn và rạch Bến Nghé. Đến những năm 1940, cột cờ được xây dựng lại với hình thức kiến trúc có sự thay đổi.
Tác giả Vương Hồng Sển mô tả: “Sông Thị Nghè giáp với rạch Bến Nghé, chỗ giáp nước là một cái thoi loi gie ra ngoài sông, phong cảnh rất đẹp, gió mát từ Ô Cấp thổi vào tư mùa. Người Pháp dựng tại đây một cột cờ tên gọi “cờ Thủ Ngữ” (mât des signaux)… Trên chót ngọn cờ thường thấy treo ám ngữ, ban ngày là cờ vải, cờ màu, hoặc một quả bóng sơn đen, ban đêm thì treo một ánh đèn, khi trắng khi đỏ, tức là ám hiệu báo tin cho tàu bè biết hiệu lịnh tránh lổ rạn hiểm nguy, ghe thuyền qua lại, trong lúc vô ra sông Sài Gòn” .
Đến nay, Cột cờ và khu vực cảnh quan xung quanh đã có nhiều giai đoạn biến đổi về hình thức và công năng, bao gồm các giai đoạn chính sau:
Giai đoạn 1865-1890: Cột tín hiệu dạng cột thuyền buồm bằng gỗ và không có khối đế. Xung quanh cột cờ là không gian mở, gắn liền với bến tàu phía trước.
Cột cờ Thủ Ngữ (1867)Cột cờ nhìn về phía Bến Nhà Rồng (1882)Giai đoạn 1890-1911: Cột tín hiệu được dựng lại bằng sắt, cao hơn 40m, có thêm sàn đứng kéo cờ. Bến tàu trước Cột cờ đã trở nên tấp nập hơn với nhiều hoạt động giao thương, buôn bán. Xung quanh Cột cờ đã hình thành các khối nhà phục vụ cho công tác thuế vụ.
Giai đoạn 1865-1890 (ảnh trái), Giai đoạn 1890-1911 (ảnh phải)Giai đoạn 1911-1930: Một khối công trình bát giác được xây dưới chân cột tín hiệu. Công trình vừa mang chức năng chính là truyền tín hiệu vừa phục vụ cho các hoạt động giao thương tại đây. Những năm 1920, một ki – ốt được dựng lên phía trước Cột cờ, hướng ra bờ sông làm quầy giải khát và có tên là Point des Blagueurs (Mũi tán dóc).
Giai đoạn 1911-1930Giai đoạn 1930-1960: Khối nhà bát giác dưới chân Cột cờ bị tháo dỡ để xây dựng một khối nhà có quy mô lớn hơn với 2 tầng mái dốc, dùng làm nhà hàng và lấy tên theo kiosk cũ là Point des Blagueurs. Không gian xung quanh Cột cờ được cải tạo thành một công viên và các tòa nhà thuế vụ được dỡ bỏ.
Giai đoạn 1930-1960 (ảnh trái), Giai đoạn 1960-1975 (ảnh phải)Giai đoạn 1960-1975: công trình trở thành một nhà hàng có tên là Ngân Đình Tửu Gia. Công trình được cải tạo mở rộng phần cánh bên phải (theo hướng nhìn ra sông Sài Gòn). Khối mở rộng mới có hình thức mái cong theo phong cách kiến trúc của người Hoa. Không gian xung quanh Cột cờ lúc này xuất hiện nhiều công trình có tính chất dịch vụ như câu lạc bộ, nhà hàng.
