SỰ BỊP BỢM CỦA “HỆ THỐNG CHẤM ĐIỂM CÔNG DÂN SỐ”
Trên thế giới đã có quốc gia nào tính điểm theo nhóm và phân hạng công dân số?
Xin trả lời là có và không.
Vậy ở Trung Quốc họ đang làm cái gì?
Có một sự nhầm lẫn về hai khái niệm “Tín nhiệm xã hội” và “Tín nhiệm tín dụng”.
Ở Trung Quốc có chấm điểm mức độ tín nhiệm tín dụng, nhưng không có chấm điểm mức độ tín nhiệm xã hội theo những quy định có tính pháp luật, nó là những thí điểm.
Một số thông tin trên báo chí ở Việt Nam đã sai khi đưa tin, ví dụ:
Báo Tuổi (27/12/2025) viết “Nhiều năm qua, tranh luận quốc tế về hệ thống tín nhiệm xã hội của Trung Quốc (SCS) thường xoay quanh việc nước này có "chấm điểm công dân" hay không”.
SCS (Social Credit System) là một hệ thống xếp hạng tín dụng và danh sách đen quốc gia do chính phủ Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa thực hiện.
Hệ thống tín dụng xã hội là một hệ thống ghi chép để theo dõi và đánh giá độ tin cậy của các doanh nghiệp, cá nhân và tổ chức chính phủ. Hệ thống này dựa trên các mức độ khác nhau của việc đưa vào danh sách trắng (được gọi là danh sách đỏ ở Trung Quốc) và danh sách đen.
Hệ thống tín dụng xã hội là một phần mở rộng của hệ thống xếp hạng tín dụng pháp lý và tài chính hiện có ở Trung Quốc. Được quản lý bởi Ủy ban Phát triển và Cải cách Quốc gia (NDRC), Ngân hàng Nhân dân Trung Quốc (PBOC) và Tòa án Nhân dân Tối cao (SPC).
Chính phủ Trung Quốc giải thích, hệ thống này nhằm mục đích chuẩn hóa chức năng xếp hạng tín dụng và thực hiện đánh giá tài chính và xã hội cho các doanh nghiệp, tổ chức chính phủ, cá nhân và các tổ chức phi chính phủ. Mục tiêu là tăng cường niềm tin trong xã hội vào hệ thống và điều chỉnh các doanh nghiệp trong các lĩnh vực như an toàn thực phẩm , sở hữu trí tuệ và gian lận tài chính.
Nhưng trên thực tế việc kiểm soát mọi hoạt động của công dân được hướng đến một hình thức được che đậy tinh vi trên vỏ bọc đánh giá “tín nhiệm tín dụng” để tránh sự lên án của các tổ chức nhân quyền về vi phạm các quyền công dân.
SỰ BIẾN TƯỚNG SANG “TÍN NHIỆM XÃ HỘI”
Việc xếp hạng công nhân theo “tín nhiệm xã hội” không có trong bất cứ các quy định nào trong các văn bản pháp luật từ luật đến nghị định ở Trung Quốc.
Nhưng nó có trong các chương trình thí điểm khá sâu rộng ở Trung Quốc với mức độ khác nhau tại các địa phương.
Theo Ủy ban đánh giá an ninh và kinh tế Mỹ - Trung, đến năm 2022, khoảng 80% tỉnh, khu tự trị và thành phố từng triển khai một dạng thí điểm như vậy, nhưng không có mô hình thống nhất toàn quốc.
Năm 2019, một số nơi tại Trung Quốc bắt đầu thử nghiệm hệ thống chấm điểm uy tín của công dân, khuyến khích cách hành xử đúng mực thông qua điểm thưởng phạt. Phân loại công dân trên thang điểm từ 1 (yếu kém) đến 5 (ưu tú), hệ thống không chỉ đánh giá hành vi của người dân nơi công cộng như vượt đèn đỏ, sang đường sai luật, hút thuốc trên tàu, mà còn giám sát quyền riêng tư như thói quen mua sắm, mạng lưới giao kết bạn bè của công dân, thời gian dành cho các thú vui bị coi là không lành mạnh như chơi điện tử trên mạng, thanh toán hóa đơn điện, nước cũng như việc đóng thuế.
Theo Southern Metropolis Daily, tại Tô Châu năm 2020, công dân được "cấp" 1.000 điểm tín dụng thông qua Suzhou Civility Code. Phần mềm làm nhiệm vụ đánh giá và xếp hạng mức độ văn minh của công dân thành phố, thể hiện qua việc tuân thủ luật pháp, tham gia hoạt động xã hội, phân loại rác và có hành vi đúng mực. Họ sẽ được cộng điểm nếu làm việc tốt và ngược lại. Tuy nhiên, thử nghiệm kết thúc trong năm đó với 5.800 người tham gia.
Mặc dù, Chính phủ Trung Quốc đã ban hành các hướng dẫn làm rõ rằng công dân không thể bị trừng phạt vì có điểm thấp và hình phạt chỉ nên giới hạn ở các tội phạm và vi phạm dân sự được pháp luật quy định.
Và điều kỳ lạ có thể nói là sự bịp bợm của chính phủ Trung Quốc, tuy là thử nghiệm nhưng nó lại mang tính chế tài nghiêm khắc xử lý các công dân bị chấm điểm yếu kém.
Trên thực tế chưa có thông tin kiểm chứng người có điểm số tốt được hưởng ưu đãi như ưu tiên khoản vay tín dụng, giảm giá dịch vụ chia sẻ xe, đơn xin visa được xử lý nhanh, khám sức khỏe miễn phí và ưu tiên điều trị tại bệnh viện…
Nhưng người bị trừng phạt thông qua “Chấm điểm công dân” bị đăng tải trên nhiều hình thức nhằm cảnh báo cho ai có điểm công dân tiêu cực phải lo lắng.
Hiện 13 triệu công dân Trung Quốc mất các quyền cơ bản như tự do đi lại vì bị chính phủ chấm điểm uy tín thấp.
David Kong mệt rã rời sau chuyến công tác đến Trùng Khánh vì phải ngồi tàu ghế cứng hơn 30 tiếng. Tại sao Kong không chọn đi máy bay mất khoảng ba tiếng hoặc ngồi 12 tiếng tàu tốc hành? Lý do đơn giản người đàn ông 47 tuổi này là một trong 13 triệu người Trung Quốc bị liệt vào danh sách những công dân bị chấm điểm uy tín thấp nên không được phép sử dụng “các dịch vụ chất lượng”.
Trước đó, năm 2019, cảnh sát Nam Kinh cũng áp dụng hình thức hạ cấp tín nhiệm xã hội đối với một số người thường xuyên vi phạm luật giao thông. Tuy nhiên, thay vì đánh giá bằng điểm số, họ bị dán nhãn "không đáng tin cậy".
Với các trường hợp riêng lẻ, Foreign Policy ghi nhận tháng 7/2018, một trường đại học Trung Quốc từ chối nhập học cho một sinh viên vì cha của người này có điểm tín dụng xã hội thấp.
Ở Tế Nam, người nuôi chó bị trừ điểm nếu dắt chó đi dạo mà không có dây xích hoặc gây rối trật tự công cộng. Một luật sư có tên Li Xiaolin cũng bị đánh giá "không tin cậy" sau khi không thực hiện lệnh của tòa án từ năm 2015, không được phép mua vé máy bay hay đăng ký thẻ tín dụng.
Nhà nghiên cứu Lizzie Lee của Viện Chính sách Hiệp hội châu Á nói với Newsweek. "Hệ thống này gần giống cơ sở hạ tầng quản lý rộng lớn, hơn là một hệ thống điểm số xã hội phổ quát".
Tuy nhiên, bà Lee cảnh báo hệ thống có thể bị lạm dụng cho mục đích cụ thể. Sự khác biệt tại các địa phương cũng dẫn đến việc thực thi không đồng đều giữa các tỉnh và các lĩnh vực.
"Hạn chế về công nghệ là trở ngại chính", Newsweek bình luận. "Dù chính sách kêu gọi tích hợp dữ liệu mạnh mẽ, cơ sở hạ tầng kết nối hệ thống tín dụng giữa các bộ, ngành và khu vực tại Trung Quốc vẫn đang được phát triển. Những thay đổi gần đây không phải là cuộc cách mạng về kiểm soát xã hội, mà là sự siết chặt hệ thống quản trị hành chính của Trung Quốc".
Chính phủ Trung Quốc xem hệ thống này là công cụ cần thiết để lấp đầy “khoảng trống đạo đức” sau nhiều thập kỷ phát triển kinh tế nóng. Họ muốn dùng công nghệ để buộc người dân hành xử văn minh và trung thực hơn.
Tuy nhiên, hệ thống này vấp phải sự chỉ trích mạnh mẽ từ các tổ chức nhân quyền quốc tế. Họ gọi đây là “chế độ độc tài kỹ thuật số”, nơi nhà nước sử dụng công nghệ để kiểm soát quá mức đời sống riêng tư và quyền tự do của công dân, tạo ra một xã hội đầy áp lực và sự giám sát.
Hệ thống tín nhiệm xã hội của Trung Quốc là một phép thử lớn về việc sử dụng công nghệ để quản trị quốc gia.
Dù mang lại trật tự nhất định, nhưng cái giá phải trả là sự tự do cá nhân và những hệ lụy nặng nề cho những ai không may rơi vào “vùng đỏ” của hệ thống chấm điểm này.
