TUG
Thanh niên Ngõ chợ
Ngày 8/5/2026, tại Hội nghị cấp cao kết nối ngành Triển lãm, Sự kiện và Quảng cáo Việt Nam, Cục trưởng Cục Nghệ thuật Biểu diễn Nguyễn Xuân Bắc hùng hồn tuyên bố rằng “sức mạnh mềm quốc gia của Việt Nam phải ở top 3 thế giới”. Một câu nói nghe qua tưởng như khí phách dân tộc đang bốc lên giữa hội trường, nhưng nghĩ kỹ thì giống một màn biểu diễn sân khấu hơn là một nhận định chính sách.
Bởi sức mạnh mềm không phải là một tràng pháo tay trong hội nghị, càng không phải là cảm xúc tự hào tự thân của một quốc gia. Nó là cách thế giới nhìn vào anh, tin anh tới đâu, muốn học theo anh tới mức nào, và sẵn sàng bị anh hấp dẫn ra sao.
Điều cay đắng nằm ở chỗ, ngay trước phát biểu ấy, chuyên gia kinh tế Cấn Văn Lực còn khá thận trọng khi nói Việt Nam đang hướng tới top 40 thế giới vào năm 2030. Nghĩa là người làm kinh tế ít nhất vẫn còn giữ được một khoảng cách với thực tại. Nhưng rồi chỉ vài phút sau, thực tại bị ném khỏi cửa sổ bằng một câu nói đầy ngẫu hứng: “Việt Nam phải top 3 thế giới”. Không có số liệu, không có luận chứng, không có bất kỳ nền tảng khoa học nào phía sau. Chỉ có cảm hứng. Và cảm hứng ấy lại đang đến từ người đứng đầu cơ quan quản lý nghệ thuật biểu diễn.
Theo Brand Finance Global Soft Power Index 2025, Việt Nam đứng thứ 52 trong tổng số 193 quốc gia được khảo sát, dựa trên hơn 170.000 phiếu đánh giá tại hơn 100 quốc gia, với 55 tiêu chí liên quan đến văn hóa, giáo dục, ngoại giao, truyền thông, quản trị, uy tín và mức độ ảnh hưởng quốc tế. Mỹ, Trung Quốc và Anh là ba quốc gia đứng đầu. Việt Nam có tiến bộ, đúng. Chúng ta tăng hạng ở ảnh hưởng truyền thông, có vị trí khá cao về tiềm năng tăng trưởng, về chất lượng sản phẩm, về ẩm thực. Nhưng cái tiến bộ ấy giống một người vừa học đi được vài bước đã tự nhận mình sắp vô địch Olympic chạy marathon. Nó không phản ánh khát vọng, mà phản ánh một căn bệnh: bệnh tự mê hoặc mình bằng khẩu hiệu.
Vấn đề lớn hơn nằm ở chỗ Xuân Bắc dường như đã nhầm lẫn giữa “showbiz” và “soft power”. Một bên là công nghiệp giải trí. Một bên là sức hấp dẫn mang tính cấu trúc của cả một quốc gia. Hàn Quốc không mạnh vì vài concert K-pop đông nghịt người. Họ mạnh vì từ âm nhạc, điện ảnh, mỹ phẩm, giáo dục, công nghệ đến thương hiệu quốc gia đều vận hành như một cỗ máy mềm khổng lồ, khiến hàng triệu người trên thế giới tự nguyện học tiếng Hàn, ăn kimchi, dùng Samsung, xem Netflix Hàn và mơ được sống ở Seoul.
Nhật Bản không cần tự xưng top đầu, nhưng manga, anime, triết lý tối giản, công nghệ và văn hóa ứng xử của họ len vào từng căn phòng trên thế giới như nước ngấm qua đất. Còn chúng ta thì sao? Chúng ta có thể tổ chức những đêm diễn “bùng nổ” trong nước, nhưng thử hỏi khi nghệ sĩ Việt sang New York, Tokyo hay Paris biểu diễn, sức hút ấy còn lại bao nhiêu? Bao nhiêu người xếp hàng xuyên đêm? Bao nhiêu người học tiếng Việt chỉ vì yêu văn hóa Việt? Bao nhiêu hãng phim quốc tế lấy Việt Nam làm trung tâm của xu hướng văn hóa toàn cầu?
Một quốc gia có sức mạnh mềm không chỉ cần nghệ sĩ. Nó cần tự do sáng tạo. Cần đại học có ảnh hưởng quốc tế. Cần báo chí có độ tin cậy. Cần hệ thống pháp luật khiến người khác muốn hợp tác lâu dài. Cần một nền văn hóa đủ tự tin để chấp nhận phản biện thay vì chỉ thích lời ca tụng. Nhưng nghịch lý ở Việt Nam là càng thiếu những thứ ấy, người ta càng nói lớn về “đẳng cấp thế giới”. Giống như một người sống trong căn nhà dột nát nhưng ngày nào cũng đứng trước gương mặc vest rồi đọc diễn văn về tương lai siêu cường.
Đó là bi kịch của nền quản trị cảm tính: khi những lĩnh vực cần tri thức chuyên sâu lại bị dẫn dắt bởi tâm lý sân khấu. Người ta không còn phân biệt đâu là dữ liệu, đâu là khẩu hiệu; đâu là nghiên cứu chiến lược, đâu là lời tung hô hội trường. Và rồi những phát biểu như “top 3 thế giới” xuất hiện ngày càng nhiều, như pháo hoa bắn lên giữa ban ngày: ồn ào nhưng vô nghĩa.
Thời trước, những người làm văn hóa hay khoa học tuy mang màu sắc chính trị, nhưng ít nhất họ còn có nền tảng học thuật và chiều sâu tư tưởng. Còn hôm nay, nhiều vị trí quản lý đang bị biến thành phần thưởng danh tiếng cho người nổi tiếng. Một nghệ sĩ hài bước vào ghế quản lý văn hóa, rồi đem luôn logic sân khấu vào tư duy chính sách. Khán giả có thể cười trong một tiểu phẩm, nhưng đất nước không thể vận hành bằng cảm xúc của một đêm diễn.
Nguy hiểm nhất không phải một câu nói hoang đường. Nguy hiểm nhất là khi cả xã hội bắt đầu quen với việc những lời hoang đường ấy được phát biểu mà không ai còn thấy cần chứng minh. Khi ấy, sự thật không còn được đo bằng thực lực, mà được đo bằng âm lượng của tiếng vỗ tay.
Một dân tộc có thể nghèo tài nguyên nhưng vẫn mạnh nếu biết nhìn thẳng vào vị trí của mình trên bản đồ thế giới. Nhưng một dân tộc tự thôi miên mình bằng những chiếc huy chương tưởng tượng thì sớm muộn cũng sẽ lạc đường trong chính tiếng reo hò của bản thân. Vì điều làm một quốc gia trở nên lớn lao chưa bao giờ là cách họ tự ca ngợi mình, mà là cách thế giới nhắc đến họ khi họ đã rời khỏi căn phòng.
