Bản chất dân Nam Kỳ đôn hậu mộc mạc. Hồi xưa dân Nam Kỳ thích ở ruộng vườn nên để thương trường cho người Tàu thao túng.
Từ lịch sử Nam Kỳ, có nhiều người thắc mắc vì sao người Tàu lại nắm kinh tế, nền thương mãi của Nam Kỳ, trong khi người Nam Kỳ suốt ngày lo làm ruộng, làm vườn?
Tàu lập chành lập vựa gao lúa, xuất khẩu, nắm luôn tiệm tạp hóa, lũng đoạn thị trường, duy trì độc quyền, đầu cơ tích trữ, làm giá, đút lót, mua chuộc nhân sự trong chánh quyền làm giàu bất chấp thủ đoạn.
Nguyễn Chánh Sắt giải thích vầy:
“Trong Nam Kỳ dân ít mà đất đã tốt lại nhiều, thì tất nhiên dân chẳng cần phải lo làm nghề chi khác nữa, chỉ chuyên lấy một nghề nông thì cũng đủ mà kinh dinh sự nghiệp. Xưa nay người Nam Kỳ không lo thương mãi và công nghệ là bởi cớ đó.”
Người Nam Kỳ mình không luông tuồng, chuyên về ruộng vườn, người Việt sống bên những ruộng lúa quằn bông nặng hột, có đám lúa chín vàng, có đám còn vừa mới ửng vàng nửa hột chen chúc trong đám lá xanh rì.
Nhà văn Sơn Nam trong “Cơn chuyển mình trước và sau Âu châu đại chiến” ghi:
“Vào khoảng năm 1875 đến năm 1880, dân số Nam kỳ hơn 1.620.000 người, diện tích trồng tỉa là 520.000 mẫu, tính đổ đồng, mỗi người sản xuất được 518 kí lô lúa.”
Cuộc khai phá Nam Kỳ là vì tìm đất mới, tìm đất sống, đất đai luôn là ước mơ của nhiều lưu dân. Ông bà ta khẩn hoang, phát đất rừng, bồi đất trũng thành khoảnh vuông vức mà làm ruộng, làm vườn.
Ruộng Nam Kỳ là ruộng dây, ruộng mẫu. Nhà có chừng 500 mẫu điền là nhà giàu rồi, mà người Nam Kỳ có vài trăm ,vài ngàn mẫu điền nhiều vô kể.
Nghề làm ruộng ở Nam Kỳ là nghề hái ra tiền ,có một lớp điền chủ rất giàu có sống bằng nghề này, bao nhiêu người tá điền sống nhờ gieo mạ, cấy lúa, đập lúa, vác lúa, làm mướn.
Chúng ta dân Nam Kỳ kêu là điền chủ và đại điền chủ chứ không phải là “địa chủ” như ngoài Bắc là vì sao?
Điền chủ nó thoáng, nó vẫn mở và nó ở mức độ dễ chịu nhiều hơn “địa chủ”. Ở ngoài Bắc địa chủ đồng nghĩa với cường hào ác bá, cái vế cường hào ác bá cũng của xứ Bắc, mức độ khốc liệt vì đất Bắc ít mà lại có nạn nhân mãn, cộng với thói quen “lũy tre làng”, hương ước, dòng tộc, dân thủ cựu dân ngụ cư khắc nghiệt.
Nam Kỳ có tá điền, nếu không mướn ruộng bà này thì qua xứ khác mướn đất ông kia, làm gì có cảnh máu me, dồn nén, ruột đổ gan bầm như ngoài Bắc.
“Xứ Nam Kỳ nầy là một xứ đất rộng dân thưa. Đã vậy mà ruộng đất lại cao du, từ sông Bến Lức, Vũng Gù thẳng xuống giáp Vịnh Xiêm, chẳng luận là tỉnh nào, hễ phát cỏ gieo mạ thì tới mùa lúa đổ đầy vựa; chớ khỏi tốn tiền mua phân mà vãi trong ruộng, lại cũng khỏi đắp bờ rồi cả ngày phải cong lưng mà tát nước dưới ruộng thấp đam lên ruộng cao; như thế thì dân Nam kỳ làm ruộng sung sướng là dường nào” (Nguyễn Chánh Sắt 1919)
Cha bà Nam Phương Hoàng Hậu là ông Nguyễn Hữu Hào có 1.000 mẫu điền ở Long Mỹ Hậu Giang. Khi cha mất bà làm văn tế khắc trên bia mộ rằng:
"Giữ thân đoan chánh, gặp buổi văn minh
Kiến thức sâu rộng, giàu lòng đạo đức, người đều ngưỡng mộ.".
Và bà chị ruột cùng Nam Phương đã đề bia cho cha mẹ mình bắt đầu bằng dòng chữ: Đồng Nai anh linh, Tiền Giang vượng khí, hun đúc nơi người, sanh đấng anh minh.
Cái mục đích đầu tiên của tổ tiên ta là làm ruộng kiếm hột lúa đặng nuôi con, để ăn sống ấm no. Thành ra cái chữ lẫm lúa là của Miền Nam, dân đong lúa thiên, lúa vạn.
Điền địa, ruộng đất và lúa gạo làm nên văn minh Nam Kỳ.
Ông bà Nam Kỳ xưa có câu ”Tiền muôn bạc vạn” chỉ sự giàu sang phú quới của những nhà giàu nứt vách đổ tường. Bạc muôn là từ 10.000 ,bạc vạn là trên 10.000 đồng.
Đồng tiền xưa rất mắc, năm 1925, một mẫu ruộng tốt ở Nam Kỳ có giá 50 đồng, có khi 80 đồng. Được xếp loại đại điền chủ thì gia đình đó phải có 50 mẫu ruộng trở lên, vị chi 50 mẫu điền x 50 đồng = 2.500 đồng bạc, hoặc 80 x 50 = 4.000 đồng bạc là gia tài của một đại điền chủ thấp nhứt.
Năm 1930 Nam Kỳ có cả thảy 6.690 đại điền chủ có từ 50 mẫu đất trở lên.
Coi truyện Hồ Biểu Chánh ta thấy chưa có ông đại điền chủ nào có tiền mặt trong nhà quá 40.000 đồng. Trong tiểu thuyết “Con nhà giàu” ta thấy cha mẹ cậu tư –một đại điền chủ có 500 mẫu điền ở Chợ Gạo chết để lại có 25.000 đồng trong tủ.
Nam Kỳ cũng là nơi có vườn trù phú, cái danh văn minh miệt vườn của văn hóa Miền Nam ai cũng hiểu.
"Anh đi ghe cá trảng lườn
Ở trên Gia Định xuống vườn thăm em."
Con gái miệt vườn một thời nổi tiếng là đẹp và có giá ở Miền Nam:
"Đồng Nai, Châu Đốc, Định Tường
Lòng anh sở mộ con gái vườn mà thôi."
Nói tới dân Lục Tỉnh xưa rày chỉ nghe nhắc tới những người chỉ biết lo làm ruộng, làm vườn, đi làm ruộng hò vang trời, đọc thơ Vân Tiên, tối vác cây đờn ra tăng tẳng đờn ca tài tử, hát cải lương, rồi ba chưn bốn cẳng chạy đi về đình khi nghe trống thúc thùng thùng vì qua say mê hát bội.
Xin nói thẳng về mùng 10 tháng Giêng ở Lục Tỉnh chúng ta:
Văn Minh Miệt Vườn là tên một cuốn sách của Sơn Nam xuất bản ở Sài Gòn từ năm 1970, ông để trang trọng "văn minh miệt vườn".
Sơn Nam viết vầy:
"Miệt Vườn là nơi trù phú. Đất đai viền trạch, tức là đất ruộng, đất vườn và đất thổ cư, tiêu biểu cho thôn xóm. Cúng mâm đất đai, trước khi cúng vái ông bà, tức là cúng cho những người đầu tiên sáng lập thôn xóm, tiền hiền và hậu hiền.”(Hết trích)
Để viên trạch thì cúng đất đai, cúng người đi trước, tri ơn người khai phá để lại ruộng vườn nhà cửa cho ta. Cúng đất đai viên trạch là cúng các vị thần linh, tiền chủ hoặc các bậc khuất mày khuất mặt cai quản cuộc đất, vườn ao nơi ở.
Cúng đất đai hay cúng lề là một tục trong đám giỗ của người Miền Nam. Luôn có một mâm cúng đất đai.
Mùng 10 tháng Giêng từ ngày ban đầu cũng được định ra là cúng Đất, là Tạ Ơn. Đầu năm cúng đất.
Rất hợp lý, Tết có mùng 9 là ngày cúng Trời, mùng 10 cúng Đất, còn tất cà các mùng khác là vì tổ tiên, ông bà, là chữ Nhơn- Con Người. Cái quan niệm Thiên-Địa-Nhơn ngẫm quá trúng!
Người Miền Bắc có ngày 23 tháng Chạp là cúng "Ông Công Ông Táo", tức là cúng Táo Quân và cúng luôn Thổ Công. Dân Nam Kỳ thì 23 tháng Chạp chỉ đưa Ông Táo, còn Đất (Thổ) thì cúng riêng ngày mùng 10.
Ngày mùng 10 ,bà con Nam Kỳ mình có tục sẽ làm một mâm cúng cho vị thần thích ngồi ở cái bàn thờ sát đất ngoáy đầu nhìn ra cửa chánh, đó là đất đai, là Ông Địa, là Chú Thổ.
Mâm cúng đó gồm bộ tam sên như tôm, cua, hột vịt, thêm dĩa bún tươi, dĩa rau sống, dĩa trầu cau, đặc biệt Nam Kỳ gốc phải có cá lóc nướng trui.
Bà ngoại tôi giải thích Chú Thổ là Thổ Địa và Ông Địa. Chú Thổ là Nam Kỳ gốc người Miên nên đen thui. Cũng kêu là cúng chủ đất.
Cúng cá lóc nướng trui ngày mùng 10 là một phong tục văn hoá của người Nam Kỳ Lục Tỉnh xưa nay. Cúng đất là cúng tạ ơn Chú Thổ và những người khai khẩn đã chết trong quá trình hình thành đất Nam Kỳ.
Lễ cúng phải có con cá lóc nướng trui, nướng trui là nướng nguyên con còn vẫy cá, bắt con cá dưới sông lên nướng rơm mà cúng. Đó là món thời ông bà mình còn làm lưu dân khai khẩn Nam Kỳ.
Đó là nguồn cội của người Nam Kỳ nên phải giữ nó. Cúng cá lóc là cúng tạ ơn, nó không dính dáng bắt cứ tôn giáo nào.
Nhiều người kêu mùng 10 vía Thần Tài ,tôi cực lực bác bỏ và phản đối!
Nhìn cách cúng thì biết không phải cúng ông Thần Tài rồi. Thần Tài là một sản phẩm của người Tàu và sau này được đem vô thờ "ké" chung với Ông Địa thôi!
Có những câu hỏi kỳ cục kiểu: "Vì Sao Mọi Người Thường Cúng Cá Lóc Trong Ngày Vía Thần Tài?"
Và trả lời cũng kỳ cục kiểu: "Từ xưa người dân miền Nam đã coi cá lóc là loài vật mạnh mẽ, mang đến may mắn, lộc vận trong năm mới. Vì vậy, cá lóc nướng trở thành lễ vật được nhiều người dân miền Nam chọn để cúng tiến trong ngày vía Thần Tài."
Cá lóc nướng trui là của chú Thổ.
Vì lịch sử Tàu cũng chưa nói tới Ông Thần Tài nào ngồi dưới đất ăn cá lóc nướng trui hết.
Trong nhà người Nam Kỳ có Ông Địa tượng trưng cho đất, ngồi bàn thờ sát đất mà ngoài Bắc, ngoài Trung và người Hoa ở các nước khác không hề có tục này.
Cá lóc nướng trui là món thuộc trường phái ẩm thực khẩn hoang Miền Nam.
Từ ẩm thực dân gian con cá lóc nướng trui của lưu dân Lục Tỉnh xưa đã lên bàn thờ mùng 10 để thành phong tục tập quán.
Nguyên thủy thì tục mùng 10 là cúng chú Thổ, tức đất đai. Người già Nam Kỳ vẫn kêu cúng mùng 10 là cúng đất đai, cúng Tết đất,Tết nhà.
Bao đời nay, từ đời ông bà cố tổ, ông bà sơ ông bà cố, ông bà nội ngoại, đời cha và đời con đều như vậy.
Biết ơn mảnh đất cho ta có cơm ăn, áo mặt, mảnh đất làm ruộng vườn, mảnh đất cất nhà, mảnh đất chôn ông bà mình.
Những khoảnh ruộng Nam Kỳ có lác đác vài lùm mả là bằng chứng vậy!
Mái nhà Miền Nam um khói chiều lan tỏa đặng cả nhà đề huề bên mâm cơm đơn sơ với rau cải tôm cá. Không cao lương mỹ vị, nhưng tràn đầy niềm yêu thương nồng đậm của gia đình Nam Kỳ.
Người Nam Kỳ kêu con lớn là anh hai, không có anh cả, số hai là lớn nhứt vì dân Nam Kỳ đi khai hoang đất, lấy quẻ Thuần Khôn (đất) làm trọng.
Cúng chú Thổ tức cúng chủ đất, cũng là gợi lên hình ảnh người chủ đất cũ là người Khmer (Người Thổ).
Món cúng bắt buộc là con cá lóc nướng trui, sau này có bộ tam sên là cua, tôm hay thịt ba rọi luộc, hột vịt.
Chú Thổ ăn bốc, thành ra nguyên mâm cá lóc nướng trui, bộ tam sên cúng đâu có đôi đũa hay muỗng nĩa gì. Bà ngoại tôi giải thích vậy đó!
Chú Thổ gợi ta điều gì?
Nam Kỳ xưa còn được ông bà mình kêu là xứ Đàng Thổ vì đất Nam Kỳ vốn trên danh nghĩa là đất của người Khmer, nói “danh nghĩa” vì Nam Kỳ vốn đất của Phù Nam, sau đó Khmer tuyên bố chủ quyền nhưng dân sống trên đất này rất ít thành ra đất Nam Kỳ xưa gần như vô chủ.
Nhưng khi vô trong này, người Việt đã gặp người Khmer bổn địa tóc quắn, da đen, mắt có khoen, đó là người đang sống ở đất Nam Kỳ.
Lưu dân Nam Kỳ tìm đất mới đã rất kiên trì, mềm dẻo, hiền hòa, theo lẽ sống an vui, thân thiện và khả năng thích ứng tốt.
Người Nam Kỳ đi khai hoang đất, tìm đất mới để sanh tồn mà tạo ra văn minh Nam Kỳ Lục Tỉnh nên đất trong tâm linh xứ này vô cùng quan trọng.
Miền Nam có nhiều làng tên là Trạch và Điền có nghĩa đất đai, thí dụ Long Trạch, Vĩnh Trạch, Tân Trạch, An Trạch, Long Điền, Vĩnh Điền, Điền Hải.
Văn minh Nam Kỳ là văn minh miệt vườn, là di dân mới nên đất quan trọng lắm, cúng đất quan trọng, người mình có buôn bán giống người Tàu đâu mà cúng thần tài đặng mà "mong ước" mua một bốn lời, giàu nứt trứng.
Sau này ảnh hưởng người Tàu nên có thờ thêm ông thần tài chung với ông địa, ông thần tài chỉ là thêm vô, là ở đậu cái bàn thờ của ông địa, và nhiều người lộn xộn nói cúng mùng 10 là vía thần tài là sau này thôi.
Thêm thắt thần tài là cho "ăn ké" chú Thổ rồi bắt chước người Tàu, sau đó hớt luôn ngày mùng 10 thành "ngày vía thần tài" giống như đảo chánh đất đai vậy.
Nhiều người nói cúng bộ tam sên là của ông Thần Tài cũng không đúng.
Tam sên cua, tôm và hột vịt luộc cũng là lễ vật cúng đất, bằng chứng là khi động thổ xây nhà và trước khi hạ huyệt chôn cất người chết thì người Nam Kỳ cũng cúng bộ tam sên.
Trong phong tục tập quán, người Nam Kỳ gốc và người Việt không cúng cây mía trong ngày mùng 10.
Nói cúng mùng 10 là cúng thần tài là đánh tráo khái niệm. Xứ tui vẫn kêu cúng mùng 10 là cúng đất đai hoặc Tết nhà cửa, cúng chú Thổ.
Khẳng định lại rằng, Lục Tỉnh cúng mùng 10 tháng Giêng là cúng đất đai, tạ ơn Chú Thổ giữ sung túc, an vui nhà cửa trong năm mới.
Điền trạch đất đai viên mãn.
Người Mỹ có ngày Tạ Ơn diễn ra vào ngày thứ năm của tuần lễ thứ 4 trong tháng 11 thì Lục Tỉnh mình có ngày Tạ Ơn vào Mùng 10 Tháng Giêng.
Cúng đất là cúng tạ ơn đất đai cho một mùa bội thu, cho nhà cửa an bề và ghi nhớ những người khai khẩn đã chết trong quá trình hình thành đất Nam Kỳ.
Đó là nguồn cội của người Nam Kỳ. Tổ tiên ta là ai?
Trước tiên là ông bà cha mẹ trực hệ sanh ra ta, có máu mủ với ta, những người đang ngồi trên bàn thờ giữa nhà đó!
Xa hơn, là tất cả những người Miền Nam đi trước đã gầy dựng, bảo vệ, giữ và đòi quyền lợi chánh trị cho mảnh đất này.
Nhà văn Bình-nguyên Lộc dạy rằng:
”Một quê hương phải bắt nguồn trong một dĩ vãng lâu đời mà nước mắt và nụ cười của bao thế hệ đã ràng buộc con người vào đất, vào vật, vào người.Đất, có ở lâu, tình đất mới sâu.”
Nói gọn lại là đất Nam Kỳ không phải tự dưng trên trời rớt xuống cái chủm cho người Việt, tổ tiện Nam Kỳ phải trầy vi tróc da giữ nó, khai phá nó mới có cơm gạo.
Xứ Nam Kỳ Lục Tỉnh gần như là một thế giới riêng biệt.
Người Miền Nam có giọng nói và cách nói riêng biệt, ẩm thực huy hoàng, có quan điểm sống, nhìn nhận cuộc sống và tư duy dân chủ, tự do cũng khác.
Chúng ta tự hào là con cháu của Đỗ Thành Nhơn, Võ Tánh, Lê Văn Duyệt, Phan Thanh Giản, Thủ Khoa Huân, Quản Lịch Nguyễn Trung Trực, Trương Vĩnh Ký, Trương Minh Ký, Huỳnh Tịnh Của, Trần Chánh Chiếu ...
“Canh trắng, chong đèn soi quá khứ
Viết đời biển lặng tiếp sông trong".
Kết luận:
Đất Nam Kỳ này có chủ, đất này có Thần, đất này có văn hiến, đất này có con người lanh lợi, con cháu ghi ơn.
Người ta sẽ Cám Ơn khi đã biết ơn, nhớ ơn, ghi ơn và tri ơn, thậm chí đội ơn.
Biết ơn và cám ơn đều là tình cảm từ trong lòng, trong tâm con người, là lòng trắc ẩn ở tâm con người. Là sống tử tế và lịch sự.
Cám ơn cuộc đời vì đâu đó vẫn còn tình thương tràn trề, vì có tình thương mà loài người vẫn còn tồn tại.
Cám ơn ông bà tổ tiên Miền Nam đã dày công vun bồi cho chúng con có mảnh đất cắm dùi. Con cháu nguyện giữ gìn và bám riết lấy nó, đem quyền lợi và tự do, dân chủ, thanh bình về với nó.
Cám ơn những tiền nhơn đã băng rừng vượt sông, chém sấu chém rắn, vật lộn với thiên nhiên, đấu tranh với giặc giã mà tạo ra hào khí Nam Kỳ đầy hào sảng.
Xin cám ơn những người lính VNCH đã bỏ mình vì đất này!
"Hò ... ơi! nào ai biết chăng
Những kẻ ngày xưa đã âm thầm
Hiến dâng cả đời trai giữa sa trường
Giờ còn lại chi đây?"
Đất Miền Nam là trọng, ông bà đã khai khẩn tạo ra văn minh Lục Tỉnh, thì con cháu giữ lấy, bảo vệ nó, có đổ máu xương cũng giữ lấy nó.
Từ quyền lợi chánh trị tới kinh tế, phải ý thức và chung tay.
Còn tục mua vàng, xếp hàng ra tiệm vàng ào ào mua vàng là từ Miền Bắc được truyền thông sau 1975 thổi bùng lên. Mà tục này chỉ có ở Hà Nội sau này thôi. Tra thư tịch lịch sử không thấy hồi xưa có.
Nếu người ta xa lạ, hững hờ, vô tâm thì không có tình yêu lớn đến dường đó. Chúng ta có một tình yêu vô bờ bến.
Chúng ta dân Miền Nam luôn bắt đầu từ câu "Tôi sanh ra ở...", "Tôi lớn lên tại...", và "Tôi sẽ chết ở đây".
Lòng tự hào và kiêu hãnh.
- Nguyễn Gia Việt -
