TráiTimSắtĐá
Xamer mới lớn
Hổ thẹn là cảm giác đau đớn cùng cực hoặc trải qua niềm tin rằng chúng ta đầy khiếm khuyết nên không đáng được yêu thương và đón nhận.
Sau đây là 3 điều bạn cần biết trước tiên về nỗi hổ thẹn:
- Ai cũng mang trong lòng cảm xúc đó. Hổ thẹn có mặt trên khắp toàn cầu và là một cảm xúc nguyên thủy nhất mà con người cảm nhận. Những ai không biết hổ thẹn sẽ thiếu khả năng thông cảm và gắn kết với người khác.
- Chúng ta đều sợ đề cập đến nỗi hổ thẹn.
- Càng tránh nói về nỗi hổ thẹn, nó càng trỗi dậy mạnh mẽ và chi phối đời ta.
Hổ thẹn khiến ta không cảm thấy mình xứng đáng vì nó làm ta tin rằng nếu mở lòng chia sẻ về bản thân, người khác sẽ xem thường ta. Hổ thẹn chính là sợ hãi. Chúng ta sợ người khác không thích mình nếu họ biết sự thật ta là ai, ta từ đâu đến, ta tin vào điều gì, ta từng trải qua cuộc sống khó khăn ra sao hoặc, tin hay không tùy bạn, ta đã tỏa sáng như thế nào (đôi khi sở hữu điểm mạnh cũng vất vả không thua gì đối mặt với khó khăn).
Người ta thường nghĩ chỉ những ai từng trải qua tổn thương tinh thần sâu sắc mới cảm nhận được nỗi hổ thẹn, nhưng thật ra không phải thế. Ai cũng cảm thấy hổ thẹn trong đời. Mặc dù có vẻ như hổ thẹn ẩn nấp trong những góc tối tâm hồn, nhưng trên thực tế, nó len lỏi vào khắp mọi nơi quen thuộc của ta, bao gồm ngoại hình và hình ảnh cá nhân, gia đình, vai trò làm cha mẹ, tiền tài và công việc, sức khỏe, nghiện ngập, tình dục, tuổi già và tôn giáo. Có hổ thẹn thì mới là người.
Chúng ta ai cũng cảm thấy việc thừa nhận những khó khăn trở ngại mà mình đang vấp phải không dễ dàng gì, và nếu ta cố tỏ ra mọi thứ “đều ổn” ở bên ngoài thì khi phải nói ra sự thật, cái giá phải trả sẽ rất đắt. Đó cũng là lý do nỗi hổ thẹn rất thích những người cầu toàn – bởi để bắt họ ngậm miệng rất dễ.
Ngoài nỗi sợ khiến người khác thất vọng hoặc xa lánh, ta còn sợ nếu nhắc lại những chuyện buồn trong quá khứ thì trải nghiệm đó sẽ đổ ập lên ta. Một nỗi sợ có thật rằng ta có thể bị chôn vùi hoặc bị người khác đánh giá bởi một trải nghiệm tồi tệ mà trên thực tế, nó chỉ phản ánh một phần rất nhỏ trong con người ta mà thôi.
Nếu hổ thẹn là nỗi sợ có mặt khắp mọi nơi về việc mình không đáng được yêu thương và đón nhận, và nếu con người sinh ra với nhu cầu được yêu thương, được chào đón, thì ta dễ dàng hiểu được lý do vì sao hổ thẹn thường được xem là thứ cảm xúc “mãnh liệt nhất”. Chúng ta không nhất thiết phải cảm nhận nỗi hổ thẹn mới bị nó làm cho tê liệt – nỗi sợ bị mọi người xung quanh đánh giá là không có giá trị cũng đủ để ta lặng im không dám mở lòng.
Và nếu tất thảy đều biết hổ thẹn thì tin tốt lành là ai cũng có thể học cách chế ngự nỗi hổ thẹn, trong đó bao gồm khả năng nhận thức được nó, vượt qua nó một cách hiệu quả đồng thời vẫn giữ được giá trị và con người thật của mình. Việc đầu tiên ta cần hiểu về chế ngự nỗi hổ thẹn là càng tránh đề cập đến nó, ta càng thấy hổ thẹn nhiều hơn.
Hổ thẹn cần 3 yếu tố để bành trướng và thao túng cuộc đời ta: bí mật, im lặng và phán xét. Khi có điều gì đó đáng xấu hổ xảy ra và ta giữ nó trong lòng, nó sẽ ủ bệnh rồi phát bệnh. Nó nuốt lấy ta. Ta cần phải chia sẻ trải nghiệm của mình. Con người gây ra nỗi hổ thẹn cho nhau, nhưng cũng chính con người xóa bỏ cho nhau cảm giác tiêu cực đó. Nếu ta có thể tìm được một người đủ tin cậy ngồi nghe ta giãi bày, thì ta cần trải lòng mình. Khi được nói ra thì mức độ tàn phá của nỗi hổ thẹn sẽ giảm sút.
Sau một thập kỷ miệt mài nghiên cứu, tôi phát hiện ra nam giới và nữ giới nào có khả năng chế ngự nỗi hổ thẹn tốt đều có 4 điểm chung sau:
- Họ hiểu về nỗi hổ thẹn và biết rõ thông điệp nào, kỳ vọng nào khơi dậy cảm xúc đó trong họ.
- Họ luyện tập khả năng nhận thức then chốt này bằng cách xem xét mức độ xác thực của những thông điệp và kỳ vọng ám chỉ việc không hoàn hảo tức là không đủ khả năng.
- Họ tìm đến người khác, chia sẻ câu chuyện của họ với những người mà họ tin tưởng.
- Họ nói về nỗi hổ thẹn – họ dùng chính từ hổ thẹn, họ bày tỏ cảm xúc và đề nghị được giúp đỡ.
Đâu là sự khác biệt giữa hổ thẹn và cảm giác tội lỗi? Phần đông các nhà nghiên cứu và điều trị về nỗi hổ thẹn đều đồng ý rằng điểm khác biệt giữa cảm giác hổ thẹn và tội lỗi chính là sự khác nhau giữa “tôi thật tồi tệ” và “tôi đã làm một điều tồi tệ.”
Tội lỗi = Tôi đã làm một điều tồi tệ.
Hổ thẹn = Tôi thật tồi tệ.
Hổ thẹn hướng về bản thân, trong khi tội lỗi hướng về những hành vi của bản thân. Ta cảm thấy tội lỗi khi ta không hài lòng về một việc mình đã làm hoặc không làm. Đó là một cảm giác khó chịu nhưng hữu ích. Khi ta nhận lỗi cho điều mình làm sai, sửa lỗi, hoặc thay đổi một hành vi, thì thường cảm giác tội lỗi là động lực thúc đẩy. Cảm giác tội lỗi cũng mạnh mẽ không thua gì hổ thẹn, nhưng hiệu ứng của nó thì thường tích cực trong khi hổ thẹn đa phần tiêu cực. Thật ra, trong quá trình nghiên cứu, tôi khám phá thấy chính nỗi hổ thẹn gặm mòn cái phần trong ta tin rằng mình có thể thay đổi và làm tốt hơn
Chẳng phải nỗi hổ thẹn giữ cho ta không làm điều xấu ư? Cũng giống như nhiều chuyên gia khác, tôi đi đến kết luận rằng hổ thẹn có nhiều khả năng dẫn đến những hành vi phá hoại và gây tổn thương hơn là mang lại giải pháp. Một lần nữa, đó là vì bản chất con người muốn cảm thấy mình xứng đáng được yêu thương và đón nhận. Khi ta hổ thẹn, ta trở nên lạc lõng và cần được cảm thấy mình có giá trị. Cảm giác hổ thẹn ê chề, hay nỗi sợ sự hổ thẹn thường gắn liền với những hành vi tự hủy hoại bản thân, rồi quay sang tấn công hoặc làm nhục người khác. Trên thực tế, hổ thẹn có liên quan mật thiết đến bạo lực, gây hấn, trầm cảm, nghiện ngập, rối loạn ăn uống và hiếp đáp người khác.
Đứa trẻ nào hay tự nhủ những câu thể hiện nỗi hổ thẹn (Mình không ngoan) hơn là những câu thể hiện cảm giác tội lỗi (Mình đã làm một việc không tốt) thường gặp vấn đề trong việc nhận thức giá trị bản thân và căm ghét chính mình. Nếu cha mẹ dùng nỗi hổ thẹn để dạy dỗ con cái, bọn trẻ sẽ cảm thấy mình không xứng đáng được yêu thương.
NHÀ NGHIÊN CỨU VỀ NỖI HỔ THẸN GIÚP CHỮA LÀNH VẾT THƯƠNG
Dù bạn có hiểu rõ về nỗi hổ thẹn đến mức nào chăng nữa, nó vẫn có thể xâm chiếm bạn. Bỗng dưng bạn nhận thấy mình ngập chìm trong nỗi hổ thẹn mà không hiểu chuyện gì đã xảy ra và vì sao. Tin vui là nếu bạn chịu khó luyện tập, khả năng chế ngự hổ thẹn cũng sẽ tự động kích hoạt. Câu chuyện sau không chỉ minh họa bản chất xảo quyệt của hổ thẹn, mà còn củng cố tầm quan trọng của việc chia sẻ cảm giác hổ thẹn cũng như trải nghiệm không vui của mình.Nhiều tháng ròng trong năm 2009, blog cá nhân của tôi được công ty lưu trữ web chọn làm tiêu điểm trên trang chủ của họ. Thật vui là nhờ đó mà trang blog của tôi có thêm nhiều vị khách ghé thăm, những người thường chẳng bao giờ tìm đọc các bài viết về giá trị bản thân và lòng dũng cảm. Một ngày nọ, tôi nhận được email từ một phụ nữ bày tỏ rằng bà thích cách trình bày và thiết kế trên trang blog của tôi. Tôi thấy thật tự hào và biết ơn…cho đến khi tôi đọc được đoạn sau:
Tôi rất thích trang blog của chị. Thật sáng tạo và dễ đọc. Nhưng riêng tấm hình chị chụp với một cô bạn trong rạp phim thì đúng là…kinh khiếp! Tôi sẽ không bao giờ để tấm hình xấu như thế lên trang blog, nhưng tôi lại là một nhiếp ảnh gia;-).
Tôi không thể tin nổi vào mắt mình. Tấm hình chị này nói đến chính là tấm tôi chụp cùng cô bạn thân Laura khi hai chúng tôi đang ngồi trong rạp chiếu phim tối đen, chờ đến giờ chiếu phim Sex and the City. Đó là ngày phim khởi chiếu nên chúng tôi vừa hồi hộp vừa thích thú, thế là tôi lấy máy ra làm một tấm.
Tôi cực kì giận dữ, bối rối và sửng sốt vì lời nhận xét của chị ta về tấm hình, nhưng tôi vẫn cứ đọc tiếp. Chị này tiếp tục hỏi rất nhiều thứ về thiết kế blog, và cuối
cùng chị chốt lại email bằng việc giải thích rằng chị có cơ hội tiếp xúc với nhiều “bậc cha mẹ thiếu kiến thức”, và rằng chị dự định giới thiệu cho họ biết về những nghiên cứu của tôi. Sao cũng được. Tôi đang điên tiết. Tôi đi đi lại lại trong bếp, rồi ngồi xuống soạn email trả lời.
Email nháp đầu tiên có câu: “Kinh khiếp chưa! Tôi sẽ không bao giờ phỉ báng hình của người khác như thế, nhưng tôi lại là nhà nghiên cứu về nỗi hổ thẹn đấy.”
Email nháp số 2 có câu: “Tôi có xem qua mấy tấm hình chị đăng trên mạng. Nếu chị lưu tâm đến vấn đề đăng hình xấu, tôi sẽ phải suy nghĩ lại về việc đăng hình của chị.”
Email nháp số 3 có câu: “Nếu chị định gửi một email vớ vẩn đi thì chí ít cũng nên kiểm tra lỗi chính ta trước khi gửi. Nhìn qua là thấy lỗi liền.”
Xấu xa. Tồi tê. Tôi chẳng thèm bận tâm. Nhưng tôi cũng không gửi những email đã soạn đi. Có cái gì đó trong tôi ngăn tôi lại. Tôi đọc lại những email đầy công kích của mình, hít một hơi thật sâu rồi chạy nhanh vào phòng ngủ. Tôi mang giày thể thao vào, đội nón lưỡi trai rồi đi ra đường. Tôi cần ra khỏi nhà và giải tỏa mớ năng lượng kỳ quặc đang chạy rần rần trong mạch máu.
Lang thang tầm hơn một cây số, tôi gọi điện cho cô bạn thân Laura, tình cờ cũng là người chụp chung với tôi trong tấm hình ở rạp phim. Tôi kể cho bạn mình nghe về email của người phụ nữ nọ, cô ấy tỏ ra hết sức kinh ngạc, “Cậu đang nói giỡn hả?”
“Giỡn gì mà giỡn. Muốn nghe thử ba câu trả lời của mình không? Mình vẫn chưa quyết định nên gửi cái nào.” Tôi đọc lại ba cách hồi đáp “đanh đá” của mình. Bạn tôi thở dài.
“Brene, mấy câu đó nghe dữ dằn lắm. Nếu là mình thì mình không làm được vậy đâu. Mình chỉ để bản thân cảm thấy tổn thương và khóc thôi.” Laura và tôi luôn chia sẻ với nhau về những khó khăn trong cuộc sống. Chúng tôi rất hợp nhau. Có lúc cả hai thi nhau nói, có lúc lại ngồi lặng im bên nhau. Lúc nào hai đứa cũng phân tích thông tin và nói với nhau những câu như “Được rồi, đợi mình một chút…Mình đang suy nghĩ…” và “Vậy có hợp lý không nhỉ?” hoặc “Khoan khoan, chờ chút, mình sắp nghĩ ra rồi.”
Quay lại cuộc đối thoại trên, tôi bảo “Laura, đừng nói gì hết. Mình cần suy nghĩ về điều cậu vừa nói.” Và trong khoảng hai đến ba phút, đầu dây bên kia im lặng và chỉ nghe tiếng tôi thở.
Cuối cùng, tôi hỏi lại bạn mình, “Cậu sẽ để bản thân cảm thấy tổn thương và khóc hả?”
Laura trả lời đầy miễn cưỡng, “Phải đó. Sao vậy?”
“À…,” tôi ngập ngừng, “Mình nghĩ chuyện khóc và đón nhận tổn thương lại là một hành động dũng cảm.”
Laura có vẻ ngạc nhiên, “Ý cậu là sao?”
Tôi cố gắng giải thích cặn kẽ. “Xấu tính và dữ dằn là cách phản ứng mặc định của mình. Hạ nhục lại người khác đối với mình chẳng khó khăn gì cả. Mình có thể dễ dàng lăng mạ người khác trong chớp mắt. Nhưng mà để bản thân cảm thấy tổn thương – đó lại là chuyện hoàn toàn khác. Mình nghĩ mình cần sự dũng cảm mới có thể làm theo cách của cậu.”
Chúng tôi trao đổi thêm một lúc rồi cả hai cùng đồng ý rằng dũng cảm của Laura chính là đón nhận sự tổn thương mà không trốn chạy, còn dũng cảm của tôi là đón nhận sự tổn thương mà không “ăn miếng trả miếng”. Chúng tôi cũng đồng tình rằng thói lỗ mãng không thể hiện sự dũng cảm – bởi trong đa số trường hợp, nó vừa dễ dàng vừa rẻ rúng, nhất là trong văn hóa thời nay.
Sau khi vừa đi vừa nói chuyện với nhau qua điện thoại hơn một cây số, Laura hỏi tôi, “Được rồi, bây giờ ta đã phân tích vấn đề đón nhận sự tổn thương rồi, thế phản ứng dũng cảm của cậu là gì đối với e-mail này?”
Tôi cố ngăn nước mắt trào ra. “Chấp nhận tổn thương. Khóc. Kể cho cậu nghe. Dẹp nó sang một bên. Xóa e-mail đó đi. Không them trả lời.”
Laura im lặng chừng một phút, rồi kêu toáng lên, “Ôi trời ơi! Đó chẳng phải là kĩ năng chế ngự nỗi hổ thẹn sao? Cậu đang rèn luyện lòng dũng cảm.”
Tôi hơi bối rối, cảm tưởng như chưa bao giờ nghe đến những từ đó vậy. “Hả, ý cậu là sao?”
Laura vẫn kiên nhẫn, “Chế ngự nỗi hổ thẹn – cậu biết mà – quyển sách của cậu đó? Quyển màu xanh đó. Bốn bước để chế ngự nỗi hổ thẹn: Gọi tên nó. Nói về nó. Chấp nhận những gì đã xảy ra. Mở lòng chia sẻ. Quyển sách cậu viết chứ còn gì nữa.” Cả hai cùng phá lên cười. Tôi tự nhủ,Quỷ thần ơi! Nó có tác dụng thật.
Một tuần sau tôi đứng trước một nhóm 70 sinh viên vừa tốt nghiệp, những người đang tham gia khóa huấn luyện của tôi về nỗi hổ thẹn và sự cảm thông. Trong khi tôi đang giảng về bốn bước nói trên thi một sinh viên giơ tay lên và hỏi xin ví dụ. Tôi quyết định kể câu chuyện về tấm hình “kinh khiếp”. Thật là một ví dụ tuyệt vời cho thấy cảm giác hổ thẹn có thể len lỏi vào tiềm thức và việc ta gọi tên nó, nói về nó quan trọng đến mức nào.
