Don Jong Un
Địt xong chạy

Nói nghệ thuật thời Edo là quá lớn. Ở đây tôi chỉ giới hạn vào mảng hội họa, chủ yếu sưu tầm và đưa ra 22+1 bức tranh khắc gỗ thời Edo, và một ít lời chú thích. Nhưng xem số tranh này dù ích ỏi người đọc sẽ cảm nhận được tính sáng tạo của người Nhật. Nhật Bản có truyền thống nghệ thuật rất lâu đời, nhưng trong những điều kiện chính trị lịch sử nhất định, đặc biêt sau khi đất nước được thống nhất, hòa bình, nghệ thuật đã phát triển có tính bùng phát. Đó là thời kỳ Edo. Muốn cảm nhận được óc sáng tạo, sự phong phú của óc tưởng tượng và năng lực thực hiện của một dân tộc, hãy nhìn lãnh vực nghệ thuật của họ.
Nghệ thuật là sự thể hiện năng lực tư duy, óc tưởng tượng, sáng tạo và thẩm mỹ của một dân tộc. Nhật Bản là một quốc gia nhỏ ở Đông Á có năng lực nghệ thuật to lớn, độc đáo đáng ngưỡng mộ. Tranh thời kỳ Edo có nhiều phong cách và chủ đề đa dạng, phản ánh thị hiếu thay đổi theo cuộc sống mới. Các nghệ sĩ khám phá chủ đề về thiên nhiên, cuộc sống đô thị và văn hóa đại chúng, tạo ra các tác phẩm mang tính biểu tượng như tranh khắc gỗ ukiyo-e.
Các tác phẩm mang tính biểu tượng: Sóng lớn ngoài khơi Kanagawa của Katsushika Hokusai hay Cơn mưa bất chợt trên cầu của Utagawa Hiroshige và các bản in ukiyo-e khác đã trở thành biểu tượng của thời kỳ Edo và vẫn được ngưỡng mộ cho đến ngày nay. Loại tranh này là “tranh về thế giới phù du” (floating hay có lẽ fleeting world), trôi nổi, nhất thời, nhưng sau bốn trăm năm chúng vẫn còn giá trị như những báu vật tinh thần của dân tộc Nhật.
Sau khi các cảng của Nhật Bản mở cửa trở lại để giao thương với phương Tây vào năm 1853, một làn sóng hàng nhập khẩu Nhật Bản đã tràn vào châu Âu. Đỉnh cao của làn sóng đó là các bản in khắc gỗ của các bậc thầy thuộc trường phái ukiyo-e, những người đã biến đổi nghệ thuật Ấn tượng và Hậu ấn tượng châu Âu bằng cách chứng minh rằng các chủ đề đơn giản, thoáng qua, hàng ngày từ “thế giới phù du” (hay thế giới trôi nổi) có thể được trình bày theo những cách trang trí hấp dẫn. “Thế giới phù du” (ukiyo trong tiếng Nhật) ám chỉ bản chất chóng vánh của cuộc sống, một khái niệm trung tâm của văn hóa Nhật Bản, đặc biệt là trong thời kỳ Edo (1603-1868). Ukiyo-e, hay “tranh thế giới phù du”, là một loại hình nghệ thuật thể hiện ý tưởng này, nắm bắt vẻ đẹp phù du và thú vui của cuộc sống đô thị, đặc biệt là ở các khu vui chơi của các thành phố như Edo (Tokyo ngày nay).
Người dân Paris đã chứng kiến triển lãm chính thức đầu tiên về nghệ thuật và thủ công Nhật Bản khi Nhật Bản chiếm một gian hàng tại Hội chợ Thế giới năm 1867. Nhưng ngay lúc đó, hàng loạt tàu chở đồ trang trí phương Đông—bao gồm quạt, kimono, sơn mài, đồ đồng và lụa—đã bắt đầu đổ vào Anh và Pháp. Từ đó có cái tên Japonisme, thuật ngữ của Pháp mô tả ảnh hưởng của nghệ thuật và văn hóa Nhật Bản đối với nghệ thuật, thiết kế và văn hóa phương Tây, đặc biệt là vào cuối thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20. Nó đề cập đến sự hấp dẫn và sự kết hợp của các hình thức nghệ thuật, thẩm mỹ và họa tiết của Nhật Bản vào tác phẩm sáng tạo của phương Tây. Van Gogh và người em ông, Theo, rất mê tranh khắc gỗ Nhật Bản. Viện bảo tàng Van Gogh còn lưu giữ một sưu tập khoảng 500 bức tranh của Nhật Bản.
Dưới đây là hình ảnh một số tác phẩm trong thời Edo là thời gian tỏa quốc (đóng cửa) nhưng sức sáng tạo nghệ thuật phát triển bùng nổ không thể tưởng tượng hết. Trang này không phải là nghiên cứu Nghệ thuật thời Edo mà chỉ để minh họa những gì tôi đã nói trong bài giới thiệu tác phẩm Hồi ức đến Tương lai của Trần Văn Thọ.
Một dịp khác sẽ có phần nghiên cứu nhiều hơn Nhưng một điều rõ ràng: Người Nhật rất yêu nghệ thuật, có con mắt quan sát chính xác, và thể hiện các quan sát một cách chính xác và mỹ thuật. Xin xem thêm phần Lời bạt thêm ở dưới.
Dưới con sóng ngoài khơi Kanagawa (Kanagawa oki nami ura), còn được gọi là Sóng lớn, cuối năm 1831, trong loạt tranh Ba mươi sáu cảnh núi Phú Sĩ (Fugaku sanjūrokkei) của họa sĩ Katsushika Hokusai (1760 – 1849) gọi đơn giản là Hokusai. Ông là một nghệ sĩ ukiyo-e người Nhật Bản thời kỳ Edo, hoạt động như một họa sĩ và thợ in. Bộ tranh khắc gỗ Ba mươi sáu cảnh núi Phú Sĩ của ông bao gồm bản in mang tính biểu tượng Sóng lớn ngoài khơi Kanagawa. Hokusai đóng vai trò quan trọng trong việc phát triển ukiyo-e từ một phong cách vẽ chân dung chủ yếu tập trung vào kỹ nữ và diễn viên thành một phong cách nghệ thuật rộng hơn nhiều tập trung vào phong cảnh, thực vật và động vật. Các tác phẩm của ông có ảnh hưởng đáng kể đến Vincent van Gogh và Claude Monet trong làn sóng Japonisme lan rộng khắp châu Âu vào cuối thế kỷ 19.
Tuyết buổi tối ở Kanbara, từ loạt tranh “Năm mươi ba tram của (con đường) Tōkaidō” của Utagawa Hiroshige. Tōkaidō là con đường hành lang nối Tokyo và Osaka, với các điểm dừng chính bao gồm Nagoya và Kyoto. Nó cũng kết nối với các thành phố quan trọng khác như Yokohama, Shizuoka và Kobe. Tuyến đường này là hành lang giao thông đông đúc nhất ở Nhật Bản, kết nối thủ đô và các thành phố lớn dọc theo bờ biển Thái Bình Dương.
Thời tiết quang đãng ở Shibaura của Utagawa Hiroshige
Mưa to gió lớn (Driving rain) ở Shōno, của Andō (Utagawa) Hiroshige, khoảng 1833-1834. Lưu trữ tại Metropolitan Museum of Art, New York
Cơn mưa bất chợt trên cầu của Utagawa Hiroshige, được xuất bản vào năm 1857 như một phần của bộ Một trăm cảnh đẹp nổi tiếng của Edo và là một trong những tác phẩm nổi tiếng nhất của ông.
Vườn mận của Utagawa, Hiroshige, cuối năm 1857. Bức tranh này, cũng như bức Cơn mưa bất chợt trên cầu đặc biệt vì nó được Van Gogh ưa thích và vẻ lại.
Vườn Diên Vĩ (Iris) ở Horikiri, Hiroshige, 1857
Vườn Mận ở Kamada trong Một Trăm Cảnh Đẹp Nổi Tiếng của Edo, Hiroshige, 1857
Tuyết trên đồi Atagoyama và con đường Yabu, một cảnh trong Một trăm cảnh đẹp nổi tiếng của Edo, Hiroshige, 1857
Một Trăm Chàng Trai của Kano Einō
Nghệ thuật là sự thể hiện năng lực tư duy, óc tưởng tượng, sáng tạo và thẩm mỹ của một dân tộc. Nhật Bản là một quốc gia nhỏ ở Đông Á có năng lực nghệ thuật to lớn, độc đáo đáng ngưỡng mộ. Tranh thời kỳ Edo có nhiều phong cách và chủ đề đa dạng, phản ánh thị hiếu thay đổi theo cuộc sống mới. Các nghệ sĩ khám phá chủ đề về thiên nhiên, cuộc sống đô thị và văn hóa đại chúng, tạo ra các tác phẩm mang tính biểu tượng như tranh khắc gỗ ukiyo-e.
Các tác phẩm mang tính biểu tượng: Sóng lớn ngoài khơi Kanagawa của Katsushika Hokusai hay Cơn mưa bất chợt trên cầu của Utagawa Hiroshige và các bản in ukiyo-e khác đã trở thành biểu tượng của thời kỳ Edo và vẫn được ngưỡng mộ cho đến ngày nay. Loại tranh này là “tranh về thế giới phù du” (floating hay có lẽ fleeting world), trôi nổi, nhất thời, nhưng sau bốn trăm năm chúng vẫn còn giá trị như những báu vật tinh thần của dân tộc Nhật.
Sau khi các cảng của Nhật Bản mở cửa trở lại để giao thương với phương Tây vào năm 1853, một làn sóng hàng nhập khẩu Nhật Bản đã tràn vào châu Âu. Đỉnh cao của làn sóng đó là các bản in khắc gỗ của các bậc thầy thuộc trường phái ukiyo-e, những người đã biến đổi nghệ thuật Ấn tượng và Hậu ấn tượng châu Âu bằng cách chứng minh rằng các chủ đề đơn giản, thoáng qua, hàng ngày từ “thế giới phù du” (hay thế giới trôi nổi) có thể được trình bày theo những cách trang trí hấp dẫn. “Thế giới phù du” (ukiyo trong tiếng Nhật) ám chỉ bản chất chóng vánh của cuộc sống, một khái niệm trung tâm của văn hóa Nhật Bản, đặc biệt là trong thời kỳ Edo (1603-1868). Ukiyo-e, hay “tranh thế giới phù du”, là một loại hình nghệ thuật thể hiện ý tưởng này, nắm bắt vẻ đẹp phù du và thú vui của cuộc sống đô thị, đặc biệt là ở các khu vui chơi của các thành phố như Edo (Tokyo ngày nay).
Người dân Paris đã chứng kiến triển lãm chính thức đầu tiên về nghệ thuật và thủ công Nhật Bản khi Nhật Bản chiếm một gian hàng tại Hội chợ Thế giới năm 1867. Nhưng ngay lúc đó, hàng loạt tàu chở đồ trang trí phương Đông—bao gồm quạt, kimono, sơn mài, đồ đồng và lụa—đã bắt đầu đổ vào Anh và Pháp. Từ đó có cái tên Japonisme, thuật ngữ của Pháp mô tả ảnh hưởng của nghệ thuật và văn hóa Nhật Bản đối với nghệ thuật, thiết kế và văn hóa phương Tây, đặc biệt là vào cuối thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20. Nó đề cập đến sự hấp dẫn và sự kết hợp của các hình thức nghệ thuật, thẩm mỹ và họa tiết của Nhật Bản vào tác phẩm sáng tạo của phương Tây. Van Gogh và người em ông, Theo, rất mê tranh khắc gỗ Nhật Bản. Viện bảo tàng Van Gogh còn lưu giữ một sưu tập khoảng 500 bức tranh của Nhật Bản.
Dưới đây là hình ảnh một số tác phẩm trong thời Edo là thời gian tỏa quốc (đóng cửa) nhưng sức sáng tạo nghệ thuật phát triển bùng nổ không thể tưởng tượng hết. Trang này không phải là nghiên cứu Nghệ thuật thời Edo mà chỉ để minh họa những gì tôi đã nói trong bài giới thiệu tác phẩm Hồi ức đến Tương lai của Trần Văn Thọ.
Một dịp khác sẽ có phần nghiên cứu nhiều hơn Nhưng một điều rõ ràng: Người Nhật rất yêu nghệ thuật, có con mắt quan sát chính xác, và thể hiện các quan sát một cách chính xác và mỹ thuật. Xin xem thêm phần Lời bạt thêm ở dưới.
Dưới con sóng ngoài khơi Kanagawa (Kanagawa oki nami ura), còn được gọi là Sóng lớn, cuối năm 1831, trong loạt tranh Ba mươi sáu cảnh núi Phú Sĩ (Fugaku sanjūrokkei) của họa sĩ Katsushika Hokusai (1760 – 1849) gọi đơn giản là Hokusai. Ông là một nghệ sĩ ukiyo-e người Nhật Bản thời kỳ Edo, hoạt động như một họa sĩ và thợ in. Bộ tranh khắc gỗ Ba mươi sáu cảnh núi Phú Sĩ của ông bao gồm bản in mang tính biểu tượng Sóng lớn ngoài khơi Kanagawa. Hokusai đóng vai trò quan trọng trong việc phát triển ukiyo-e từ một phong cách vẽ chân dung chủ yếu tập trung vào kỹ nữ và diễn viên thành một phong cách nghệ thuật rộng hơn nhiều tập trung vào phong cảnh, thực vật và động vật. Các tác phẩm của ông có ảnh hưởng đáng kể đến Vincent van Gogh và Claude Monet trong làn sóng Japonisme lan rộng khắp châu Âu vào cuối thế kỷ 19.

Tuyết buổi tối ở Kanbara, từ loạt tranh “Năm mươi ba tram của (con đường) Tōkaidō” của Utagawa Hiroshige. Tōkaidō là con đường hành lang nối Tokyo và Osaka, với các điểm dừng chính bao gồm Nagoya và Kyoto. Nó cũng kết nối với các thành phố quan trọng khác như Yokohama, Shizuoka và Kobe. Tuyến đường này là hành lang giao thông đông đúc nhất ở Nhật Bản, kết nối thủ đô và các thành phố lớn dọc theo bờ biển Thái Bình Dương.

Thời tiết quang đãng ở Shibaura của Utagawa Hiroshige

Mưa to gió lớn (Driving rain) ở Shōno, của Andō (Utagawa) Hiroshige, khoảng 1833-1834. Lưu trữ tại Metropolitan Museum of Art, New York

Cơn mưa bất chợt trên cầu của Utagawa Hiroshige, được xuất bản vào năm 1857 như một phần của bộ Một trăm cảnh đẹp nổi tiếng của Edo và là một trong những tác phẩm nổi tiếng nhất của ông.

Vườn mận của Utagawa, Hiroshige, cuối năm 1857. Bức tranh này, cũng như bức Cơn mưa bất chợt trên cầu đặc biệt vì nó được Van Gogh ưa thích và vẻ lại.

Vườn Diên Vĩ (Iris) ở Horikiri, Hiroshige, 1857

Vườn Mận ở Kamada trong Một Trăm Cảnh Đẹp Nổi Tiếng của Edo, Hiroshige, 1857

Tuyết trên đồi Atagoyama và con đường Yabu, một cảnh trong Một trăm cảnh đẹp nổi tiếng của Edo, Hiroshige, 1857

Một Trăm Chàng Trai của Kano Einō