Năm 2014, sau khi chính quyền Obama và chính phủ Cuba công bố đồng thuận khôi phục quan hệ ngoại giao, cả thế giới đắm chìm về Havana.
Từ ban nhạc Rolling Stones cho đến các nhà đầu tư tiềm năng, ai cũng hắt hơi tìm cách giành phần trong tương lai của hòn đảo này. Raúl Castro, Bộ trưởng Quốc phòng lâu năm đã tiếp quản quyền lực từ người anh trai ốm yếu Fidel vài năm trước đó và khởi động những cách kinh tế ở mức độ vừa phải: cho phép mở thêm các doanh nghiệp tư nhân nhỏ, tàn dư quy định cho đầu tư nước ngoài và tinh giản biên chế khu vực nhà nước. Sự bình thường hóa quan hệ với Hoa Kỳ, cùng với quá trình hiện thực hóa nội bộ của chính phủ (hay “cập nhật”, cách nói giảm nói tránh ưa thích của Đảng ******** Cuba), chắc chắn đã sẵn sàng đưa hòn đá này bước vào thế kỷ XXI.
Đáng tiếc là Cuba đã chảy xa với những kỳ vọng đó. Trong vòng năm năm qua, hơn một triệu người — tức hơn một phần mười dân số đã bỏ đất nước, chủ yếu sang Hoa Kỳ. Hiện nay, dưới thời Tổng thống Miguel Díaz-Canel, Cuba đang trải qua cuộc khủng hoảng kinh tế hậu tệ nhất kể từ khi Liên Xô sụp đổ. GDP đã giảm 11% kể từ năm 2020. Lưới điện xuống mức nghiêm trọng. Lực lượng an ninh mạnh tay áp dụng các cuộc biểu tình chống chính phủ. Tháng Mười, Melissa tàn phá miền đông đảo đảo, gây tổn hại hoặc phá hủy khoảng 90.000 ngôi nhà và 250.000 mẫu đất nông nghiệp. Hiện tại, dịch xuất huyết và các loại bệnh muỗi truyền khác đã phát hiện ở mô dịch.
Binh sĩ quân đội Cuba trong 1 buổi lễ ở Thủ đô Havana vào tháng 11/2025
Bi kịch đang diễn ra của Cuba là một phần là hệ thống các cú sốc bên ngoài như việc Donald Trump giành chiến thắng Tổng thống Hoa Kỳ năm 2016. Sau khi lọc chức, Trump khôi phục nhiều biện pháp trừng phạt mà người tiền nhiệm đã bỏ bỏ. Giai đoạn 2019–2020, ông thoáng mát các chuyến bay, hương thơm và đi lại tới đảo quốc. Năm 2021, ông tái sinh Cuba vào danh sách quốc gia gia bảo khủng bố, chủ yếu vì nước này che nắng một ít người chạy trốn khỏi hệ thống tư pháp Mỹ. Tổng thống Joe Biden chỉ giải phóng một phần chế độ hạn chế và trong nhiệm kỳ hai của mình, Trump đã khôi phục lại một số giải pháp. Trong khi đó, đại dịch COVID-19 đã làm tan nát ngành du lịch của Cuba. Đồng thời, khi chính quyền Trump đảm nhiệm kỳ hai gia tăng chiến dịch gây áp lực quyết định nhẹ nhàng Maduro Nicolás Maduro, việc Caracas cắt giảm viện hỗ trợ dầu mỏ cho Havan bạc đã giảm mạnh trong những năm gần đây có nguy cơ trầm trọng hơn, Cuba đối diện nguy cơ mất đi đối tác kinh tế và địa chính trị quan trọng nhất của mình.
Tuy nhiên, cuộc khủng hoảng hiện nay cũng phần lớn là do chính Cuba gây ra. Dù Raúl có những cách cải tiến nào, các chức năng vẫn chưa sẵn sàng để bỏ qua mô hình hóa cứng trung tâm hóa. Việc mở rộng khu vực tư nhân diễn ra chậm chờn còn chính sách tiền tệ yếu nguy hiểm sẽ gây nguy hiểm. Chính phủ cũng tránh né mọi thay đổi có ý nghĩa đối với hệ thống một bang. Hệ thống kết quả là nền kinh tế Cuba vẫn mong manh và phản ứng còn hào hứng trước đây tại Washington về việc tăng cường gắn kết với Havana đã được thay thế bằng hoài nghi, thù địch hoặc thờ ơ.
Thật khó để lạc quan về tương lai của Cuba. Raúl, nay đã 94 tuổi và vẫn đóng vai trò trò chơi “quyền lực hậu trường”, sẽ sớm qua đời cùng với thế hệ cuối cùng tạo nên Cách mạng Cuba năm 1959. Để thoát khỏi vũng đỏ hiện tại, một hệ thống đạo đức mới tối thiểu sẽ phải cam kết nguy hiểm với việc tự làm kinh tế sâu hơn — dù điều đó có thể gây đau đớn trong thời gian ngắn. Để thực sự đưa đất nước đi đúng hướng, họ cũng cần dân chủ hóa. Đáng buồn là sau một thập kỷ điều chỉnh chính sách tiến tiến, cấm lãnh đạo hiện nay của Cuba hầu như không cho thấy họ sẵn sàng đối mặt trực tiếp với công thức hoặc trao quyền kiểm soát cho những người có thể làm được điều đó.
QUÁ ÍT, QUÁ MUỘN
“Chúng ta cải cách, hoặc chúng ta chìm”, Raúl tuyên bố năm 2010, bốn năm sau khi lên nắm quyền. Hệ thống xã hội chủ nghĩa của Cuba đã trôi qua giai đoạn hậu Xô Viết, khi viện trợ giảm mạnh và GDP thu lại một phần ba. Nhưng nền kinh tế chỉ phục hồi được một phần. Để tạo nền tảng vững chắc hơn, Raúl đưa ra kế hoạch đơn giản: thu gọn bộ máy nước xà phòng bằng cách cho nghỉ việc nửa triệu lao động đồng thời mở rộng một khu vực tư nhân nhỏ bé bao gồm những người “tự kinh doanh” điều hành nhà hàng, nhà trọ và các doanh nghiệp nhỏ khác. Nhà nước cho phép nhà tư nước ngoài nắm cổ phần chi phối và giao đất công bỏ hoang cho nông dân tư nhân nhằm giảm sự phụ thuộc vào nhập khẩu hiện sử dụng 70% lương thực của cả nước.
Các nhà kinh tế đầu tiên của Cuba nhanh chóng chỉ ra những kế hoạch cuối cùng. Danh sách hơn 200 ngành nghề được phép kinh doanh được phép kinh doanh được mô tả hóa đến mức độ cười. Ví dụ: canh tác trên đất công và bán phần lớn sản phẩm trong hệ thống phân phối có kiểm soát giá không giống với việc sở hữu đất đai và bán nông sản trên thị trường. Doanh nghiệp nhà nước vẫn có lợi thế bất công khi được phép coi một peso Cuba tương đương với một đô la Mỹ, qua đó thổi phồng giá trị tài sản và giảm chi phí nhập khẩu. Ngược lại, dân dân chỉ có thể đổi peso sang đô la tại ngân hàng nhà nước với tỷ giá 24 ăn một. Dẫu nhiều người vẫn còn lạc quan. Đến Cuba trong giai đoạn này là cảm nhận được sóng gió đổi thay: doanh nghiệp nhỏ mở ra, du khách từ Canada và châu Âu thay đổi, và không gian khoan dung cho báo chí độc lập, phân tích học thuật và tranh luận công dân được mở rộng.
Tổng thống Mỹ Barack Obama đã ghi chú. Ngay trước bước đột phá bình thường hóa cuối năm 2014, chính quyền của ông cho phép người Mỹ đi du lịch theo nhóm tới đảo nếu muốn “ủ hộ người dân Cuba”. Cộng đồng người Cuba hải ngoại về thăm gia đình, mang theo hàng triệu đô la kiều hối, tạo mồi cho doanh nghiệp nhỏ. Sau khi hai nước chính thức khôi phục quan hệ, các hãng hàng không mở các chuyến bay thương mại trực tiếp. Du thuyền, những chuyến đi tự túc và những ngoại lệ đầu tư mới đối với lệnh cấm vận lâu đời về thương mại Mỹ–Cuba xuất hiện. Năm 2016, riêng từ sân bay quốc tế Miami đã có hơn 580.000 người mang hộ chiếu Mỹ và Cuba — tức người Mỹ gốc Cuba — lên các chuyến bay tới đảo.
Tuy nhiên, giữa cơn phấn khích, nhanh chóng xác định rằng Havana chưa sẵn sàng bắt thời cơ. Các nhà đầu tư Mỹ tìm thấy Cuba ôm sát vào các dự án đã được phê duyệt dẫn đến rất ít thỏa thuận thương mại đáng kể. Phe cứng trong chính phủ Cuba phản ứng gay gắt trước những lời lẽ lạc quan của Obama, coi đó là “con ngựa thành Troy” mang theo thay đổi chính trị không mong muốn. Những lời kêu gọi cải cách thị trường sâu rộng hơn bị bỏ qua, khi lãnh đạo đạo lo giải phóng năng lượng kinh tế mà họ không thể kiểm soát.
Một cửa hàng bánh mì "mậu dịch" ở Havana
TỪ XẤU ĐẾN TỆ HƠN
Do tầm nhìn ngắn hạn của Cuba, sau cuộc bầu cử Mỹ năm 2016 gần như không còn rào cản nào ngăn chính quyền Trump đảo ngược chính sách. Quả đúng như vậy, chỉ sáu tháng sau nhiệm kỳ đầu Trump tuyên bố ông đang “hủy bỏ” “thỏa thuận Cuba một chiều” của Obama. Du thuyền ủ khách du lịch Mỹ vẫn tiếp cận Cuba nhưng chính quyền Trump cấm người Mỹ đi du lịch tự túc hoặc lưu trú tại các khách sạn do quân đội Cuba sở hữu. Không lâu nữa, việc truyền thông đưa tin về cố sức khỏe bí ẩn ảnh hưởng đến nhà ngoại giao Mỹ trên đảo được gọi là “hội chứng Havana”. Washington đáp lại bằng cách đóng cửa lãnh thổ Mỹ và gần như chấm dứt con đường cư hợp pháp từ Cuba sang Hoa Kỳ.
Năm 2019, chính sách của Mỹ chuyển sang hướng trừng phạt nặng nề hơn. Trump xóa bỏ giấy phép chung cho các chuyến du lịch “người với người” vốn duy trì lượng khách sạn Mỹ còn lại, và nắng trần quà của người Mỹ gốc Cuba ở mức 1.000 đô la mỗi quý. Chính quyền của ông cũng kích hoạt Điều III của Đạo luật Helms–Burton năm 1996 - vốn bị “đóng băng” lâu nay - cho phép công dân Mỹ kiện các công ty Mỹ và không phải Mỹ vì “buôn bán” tài sản được chính phủ Cuba tịch thu đầu thập niên 1960, ngay lập tức lập làm lạnh đầu tư nước ngoài. Đầu năm 2020, Nhà trắng cấm các chuyến bay đến hoặc đi từ các thành phố Cuba ngoài Havana và công ty dịch vụ tài chính Western Union hợp tác với một người thực sự tài sản thuộc chủ sở hữu quân đội Cuba để chuyển kiều hối. Bất chấp hệ quả nhân đạo, các quan chức gọi đây là một phần của chiến dịch “áp lực tối đa” đối đầu với cả Cuba và Venezuela — chiến dịch cũng bao gồm phạt vận chuyển dầu mỏ của Venezuela, cứng chặt nguồn năng lượng sống còn cho đảo quốc.
Sau đó, một đại dịch được nhập vào. Du lịch biến mất, GDP của Cuba lao dốc 10%. Đây là cơ hội để Díaz-Canel giải quyết vấn đề, nhà lãnh đạo đạo không thuộc gia tộc Castro lần đầu tiên được Raúl chọn làm người kế hoạch nhiệm vụ năm 2018. Nhưng trước khó khăn chồng chất, Díaz-Canel lại tăng cường kiểm soát kinh tế nhà nước, trong thời hạn như đóng băng cấp phép tự kinh doanh mới hơn một năm. Khi nguồn thu ngoại trầm kiệt, chính phủ tìm cách thu hút thêm kiều hối bằng cách mở các cửa hàng nhà nước bán hàng nhập khẩu bằng một loại tiền kỹ thuật số mới neo theo đô la Mỹ gọi là “Tiền Tự Do Chuyển Đổi” (MLC). Trên thực tế, nó không hoàn toàn tự động chuyển đổi: đô la gửi vào tài khoản MLC không thể rút ra khỏi thị trường tiền tệ Cuba càng bị phân mảnh.
Cuối cùng, Díaz-Canel và nhóm thân cận cũng nhận ra cách làm này không có hiệu quả. Mùa hè năm 2020, họ công bố chiến lược mới để hỗ trợ cho khởi đầu leo thang. Vì danh sách thu gọn các hoạt động được phép, chính quyền chuyển sang danh sách các hoạt động bị cấm, cho phép mọi thứ còn lại. Nhà nước cam kết hợp pháp hóa doanh nghiệp tư nhân nhỏ và vừa, vượt ra ngoài khuôn khổ “tự kinh doanh”. Cuối cùng, họ đồng ý thống nhất các loại tiền tệ và tỷ lệ thưởng. Sự phân tách tỷ lệ cho người dân và doanh nghiệp nhà nước từng giúp nhà nước tránh cú sốc Xô Viết nhưng cũng tạo ra một mô mỡ nghiêm trọng trong chiến thuật, làm trầm trọng sự phụ nhập nhập khẩu theo thời gian.
Tuy nhiên, cách phát triển khai báo và tự cải tiến lại là thảm họa. Thay vì mở rộng khu vực tư nhân trước đây, chính quyền đơn phương phát triển “tái tổ chức tiền tệ”, thống nhất tỷ lệ giá toàn nền kinh tế ở mức 24 peso đổi một đô la vào đầu năm 2021. Với doanh nghiệp nhà nước quen tỷ giá một đổi một, việc giải giá này mang lại giá hàng hóa nhập khẩu lên cao. Việc tăng lương nhà nước đồng thời càng kích hoạt phát phát, khi quá nhiều peso ui theo quá ít hàng hóa. In tiền để hỗ trợ Cơn lũ ngân sách để tạo ra tình hình tiền tệ hơn. Nhà nước vẫn bán hàng nhập khẩu bằng tiền kỹ thuật số neo đô la, làm suy yếu logic thống nhất tiền tệ và tăng nhu cầu đô la — thứ mà chính phủ không đủ. Thị trường tiền tệ phi chính thức nặng nổ, và đến cuối năm 2021, peso mất 75% giá trị, giao dịch ở mức 100 peso đổi một đô la, dù tỷ giá chính thức vẫn là 24 ăn một.
Hệ quả là cuộc khủng hoảng về tính chính trị của nhà nước ngày càng sâu sắc. Điều này có thể được xác định rõ ràng khi cuộc vận động tháng 5 của Cuba trước đại dịch COVID-19 cạn dần vào mùa hè 2021 và các biến thể delta quét đất nước. Hình ảnh lắng đọng và có thể lan truyền trên mạng. Được tiếp sức bởi ca khúc phản kháng lan truyền “Patria y Vida” (“Tổ quốc và Cuộc sống”) của các nghệ sĩ hip-hop và reggaetón nổi tiếng, cùng sức mạnh của streaming, người dân tại hơn 50 thành phố và thị trấn xuống đường ngày 11 tháng 7 năm 2021 Tiền lương thực, thuốc nam và tự do. Chính phủ trả lời ngay trong ngày bằng đàn áp, trải người biểu tình vào tù hoặc buộc họ về nhà. Hơn một người bị bắt, và một số phần trăm người phải chịu án phạt nặng như các tội phạm như loài san hô, gây rối trật tự công cộng và kích hoạt.