Ignatz
Địt Bùng Đạo Tổ
19/7/2024: NGUYỄN PHÚ TRỌNG QUA ĐỜI VÀ MỘT DI SẢN CHƯA ĐƯỢC GỌI TÊN
Ngày 19/7/2024, Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng qua đời tại Hà Nội, hưởng thọ 80 tuổi.
Cái chết của ông đánh dấu sự kết thúc của một thời kỳ chính trị kéo dài hơn 13 năm. Trong thời kỳ đó, quyền lực ngày càng tập trung vào vị trí tổng bí thư của Đảng ********, cùng với các cuộc đấu đá và thanh lọc trong nội bộ đảng, còn không gian dành cho báo chí và tiếng nói bất đồng tiếp tục bị thu hẹp.
Nhưng ngày 19/7/2024 không chỉ khép lại thời kỳ Nguyễn Phú Trọng. Những gì xảy ra trong và sau lễ tang còn đánh dấu một bước chuyển khác.
QUA ĐỜI
Những dấu hiệu cho thấy sức khỏe của Nguyễn Phú Trọng đã trở nên nghiêm trọng xuất hiện rõ vào ngày 18/7.
Hôm đó, Bộ Chính trị thông báo Chủ tịch nước Tô Lâm được giao “chủ trì công việc của Ban Chấp hành Trung ương Đảng, Bộ Chính trị, Ban Bí thư” trong thời gian ông Trọng tập trung điều trị. Cũng trong chiều 18/7, Nguyễn Phú Trọng được trao Huân chương Sao Vàng - phần thưởng cao quý nhất của Nhà nước Việt Nam - ngay tại Bệnh viện Trung ương Quân đội 108.
Theo thông báo chính thức, Nguyễn Phú Trọng qua đời lúc 13 giờ 38 phút ngày 19/7/2024, tại Bệnh viện Trung ương Quân đội 108 ở Hà Nội. Đến gần 18 giờ cùng ngày, thông tin mới được công bố rộng rãi. Thông báo nói ông qua đời “sau thời gian lâm bệnh” và “do tuổi cao, bệnh nặng”, dù đã được các giáo sư, bác sĩ điều trị.
Nhà nước không công bố chi tiết bệnh trạng của ông, quá trình điều trị diễn ra ra sao hoặc tình trạng sức khỏe của ông trong những ngày cuối cùng.
"ĐỐT LÒ" HAY "ĐỐT NHÀ"
Khi nhìn lại thời kỳ Nguyễn Phú Trọng, chiến dịch “đốt lò” là điều được nhắc đến nhiều nhất.
Đây trước hết là một chiến dịch chống tham nhũng. Nhưng “đốt lò” không chỉ có tác dụng chống tham nhũng. “Đốt lò” vừa trừng phạt tham nhũng, vừa giúp Nguyễn Phú Trọng và nhóm của ông củng cố quyền lực.
Di sản của Nguyễn Phú Trọng không chỉ nằm ở chiến dịch chống tham nhũng. Thời kỳ ông lãnh đạo còn chứng kiến việc kiểm soát tư tưởng, báo chí, Internet và các tiếng nói bất đồng ngày càng chặt chẽ.
Một dấu mốc đáng chú ý diễn ra trong quá trình sửa đổi Hiến pháp năm 2013. Khi đó, nhà nước kêu gọi người dân góp ý cho dự thảo Hiến pháp. Một số trí thức đề nghị bỏ Điều 4, chấp nhận đa nguyên chính trị, phân chia quyền lực nhà nước hoặc phi chính trị hóa quân đội.
Nguyễn Phú Trọng khi ấy nói các “thế lực bên ngoài” lợi dụng dịp này để bỏ Điều 4, xóa bỏ vai trò lãnh đạo của đảng, đồng thời coi những quan điểm như đa đảng, tam quyền phân lập và phi chính trị hóa quân đội là biểu hiện của “suy thoái”.
Năm 2018 là một dấu mốc khác, khi Quốc hội thông qua Luật An ninh mạng. Từ đó tới nay, chính quyền đã kiểm soát Internet một cách chủ động và hiệu quả hơn hẳn so với trước đây.
Trong những năm Nguyễn Phú Trọng lãnh đạo, báo chí tiếp tục bị đặt dưới sự chỉ đạo trực tiếp của đảng. Một cuộc tái cấu trúc khổng lồ chưa có tiền lệ diễn ra từ năm 2019 kéo dài tới tận ngày nay, khiến hàng loạt báo, đài đóng cửa, và hàng loạt cơ quan báo chí khác bị sáp nhập.
Cũng trong giai đoạn này, nhiều nhà báo độc lập, blogger, luật sư và nhà hoạt động dân chủ bị bắt hoặc bị kết án. Phong trào dân chủ cơ bản bị dập tắt hoàn toàn ở trong nước. Và đặc biệt, các tổ chức phi lợi nhuận có đăng ký cũng bị đàn áp trong một chiến dịch bỏ tù vô tiền khoáng hậu vì tội trốn thuế. Các điều luật về “tuyên truyền chống Nhà nước”, “hoạt động nhằm lật đổ chính quyền” và “lợi dụng các quyền tự do dân chủ” tiếp tục được sử dụng để xử lý những người chỉ trích chính quyền hoặc vận động cho thay đổi chính trị.
DI SẢN CHƯA ĐƯỢC GỌI TÊN
Sự qua đời của Nguyễn Phú Trọng đã vô tình để lại một di sản cuối cùng trong đời của ông.
Trong nghiên cứu “Understanding the Rise and Rise of Online Nationalism in Vietnam”, xuất bản tháng 12/2024 trong ấn phẩm ISEAS Perspective của Viện ISEAS – Yusof Ishak tại Singapore, hai nhà nghiên cứu Lương Nguyễn An Điền và Nguyễn Khắc Giang xem phản ứng quanh cái chết của Nguyễn Phú Trọng là một trong những biểu hiện đầu tiên của một đợt gia tăng chủ nghĩa dân tộc trên mạng.
Trong thời gian lễ tang, sự tiếc thương dành cho ông Trọng đã bị biến thành một phép thử lòng trung thành, nhiều nghệ sĩ bị gọi là “vô ơn”, “không yêu nước” và bị kêu gọi tẩy chay chỉ vì không bày tỏ sự thương tiếc đủ công khai hoặc đủ trang trọng.
Tuy nhiên, nghiên cứu không cho rằng cái chết của ông Trọng tự nó tạo ra phong trào này. Sự kiện đó chủ yếu đóng vai trò chất xúc tác, làm bộc lộ và khuếch đại một hệ thống dân tộc chủ nghĩa trực tuyến đã được hình thành từ nhiều năm trước.
Làn sóng này không kết thúc sau lễ tang của Nguyễn Phú Trọng. Phong trào chủ nghĩa dân tộc này sau đó tiếp tục xuất hiện trong các cuộc công kích nhắm vào trường học, học sinh và giới văn - nghệ sĩ.
Đến tháng 7/2026, làn sóng ấy vẫn chưa có dấu hiệu dừng lại. Phong trào đấu tố cuốn sách “Chuyện với Thanh – Lời kể mới về ánh sáng” là ví dụ mới nhất.
Từ những nghệ sĩ bị đánh giá thái độ trong lễ tang Nguyễn Phú Trọng năm 2024 đến những người có liên quan đến “Chuyện với Thanh” năm 2026, cách vận hành gần như không thay đổi.
Trước hết, một biểu tượng lịch sử hoặc chính trị được đặt vào vị trí không thể bị xúc phạm. Sau đó, những người bị cho là không thể hiện đủ lòng kính trọng bị gọi tên. Cuối cùng, sự phẫn nộ trên mạng biến thành sức ép đòi tẩy chay, đuổi việc hoặc xử lý bằng pháp luật.
Vì thế, cái chết của Nguyễn Phú Trọng có thể đã vô tình để lại một di sản khác: một làn sóng dân tộc chủ nghĩa ngày càng cực đoan, bùng lên từ những ngày quốc tang và kéo dài cho đến tận hôm nay.
