Là 1 người nghiên cứu về Luật và Tâm lý, Nhân tướng học vụ chặt đầu làm tao suy nghĩ từ sáng tới giờ. Mặc dù hôm nay tao phải đi gặp đối tác nhờ tư vấn gọi vốn hơn 2 triệu đô.
Vụ này làm tao nhớ đến Thí nghiệm "Vũ trụ 25" (Calhoun, 1968-1972): Thí nghiệm "Vũ trụ 25" của John B. Calhoun là một mô hình mô phỏng xã hội chuột trong môi trường khép kín với đầy đủ tài nguyên, nhưng bị kiểm soát về mặt không gian và mật độ dân số. Ban đầu, ông thả vào đó 4 cặp chuột sinh sản, cung cấp đầy đủ thức ăn, nước, và không có thiên địch, nhằm mục tiêu quan sát cách quần thể phát triển khi loại bỏ hoàn toàn các yếu tố khan hiếm vật chất. Trong những ngày đầu, chuột dành phần lớn thời gian để khám phá môi trường sống, giao phối và sinh sản với tốc độ dần tăng lên. Dân số chuột bùng nổ và tiếp tục tăng trưởng theo cấp số nhân cho đến khi đạt ngưỡng khoảng 2.200 cá thể, dù môi trường có sức chứa tới 3.000.
Nhưng từ thời điểm mật độ dân số cao này, các hiện tượng bất thường bắt đầu xuất hiện. Cấu trúc xã hội của bầy chuột dần tan rã. Chuột đực không còn bảo vệ lãnh thổ mà trở nên thụ động, một số khác thì cực kỳ bạo lực, tấn công bất kỳ cá thể nào lọt vào tầm mắt. Chuột cái mất dần bản năng chăm sóc con, bỏ mặc hoặc thậm chí tấn công chính con non của mình. Đặc biệt, nổi lên một nhóm chuột đực mà Calhoun gọi là “Beautiful Ones” – những cá thể chỉ dành thời gian để ăn, ngủ, chải chuốt lông, hoàn toàn từ chối giao phối và không hề tham gia vào bất kỳ tương tác xã hội nào. Đây là biểu tượng cho sự rút lui hoàn toàn khỏi xã hội khi không còn mục đích sống.
Khi mật độ đông đúc, không gian riêng bị thu hẹp, chuột không còn “vai trò” hay “vị trí” trong cộng đồng, các hành vi rối loạn như loạn luân, đồng tính, tấn công vô cớ, và cuối cùng là suy giảm khả năng sinh sản xuất hiện. Điều trớ trêu là dù thức ăn, nước uống vẫn dồi dào, quần thể vẫn tiến đến sụp đổ. Tỷ lệ sinh giảm xuống mức gần như bằng 0, con non bị bỏ mặc đến chết, và cuối cùng toàn bộ quần thể chuột tuyệt chủng.
Calhoun gọi hiện tượng này là “behavioral sink” – “tha hoá hành vi”, hàm ý rằng sự rối loạn hành vi xã hội là nguyên nhân chính dẫn tới sự sụp đổ, chứ không phải do thiếu tài nguyên vật chất. Ông cho rằng khi xã hội đạt đến mật độ dân số nhất định, việc mất đi không gian cá nhân, vai trò xã hội rõ ràng, cùng với sự dư thừa vật chất khiến cho các cá thể đánh mất động lực sống, dần dần chìm vào sự tự hủy hoại.
Dù vậy, thí nghiệm của Calhoun vẫn gây tranh cãi khi áp dụng vào con người. Một số nhà xã hội học đồng ý rằng thí nghiệm này phản ánh một cách trừu tượng về sự tha hóa của xã hội con người trong các đô thị đông đúc, khi mà các vấn đề như cô lập xã hội, bạo lực vô cớ, suy thoái đạo đức… đều có thể bắt nguồn từ việc mật độ dân số cao nhưng thiếu gắn kết cộng đồng. Nhưng ngược lại, nhiều ý kiến phản bác rằng con người khác với chuột ở chỗ chúng ta có khả năng sáng tạo ra hệ giá trị tinh thần, thiết chế xã hội, tôn giáo, nghệ thuật để duy trì động lực và vai trò cá nhân, dù ở môi trường khắc nghiệt.
Tuy nhiên, điều quan trọng là Calhoun không nhằm cảnh báo về “quá tải dân số đơn thuần”, mà nhấn mạnh vào sự tan rã của trật tự xã hội khi các cá thể không còn mục tiêu sống, không còn không gian cho những hành vi xã hội lành mạnh và không tìm thấy ý nghĩa tồn tại. Ông cho rằng sự đông đúc về thể chất nhưng cô lập về tinh thần chính là công thức cho sự diệt vong của một xã hội.
Vì vậy, "Vũ trụ 25" không chỉ là một thí nghiệm về chuột, mà là một ẩn dụ cực kỳ sâu sắc về xã hội hiện đại:
khi sự phát triển vật chất không đi kèm với phát triển tinh thần và giá trị cộng đồng, thì sụp đổ là điều tất yếu, dù cho tài nguyên vẫn còn dồi dào.
Trong thí nghiệm “Vũ trụ 25”, khi xã hội chuột đạt tới mật độ quá cao và các cá thể mất đi “vai trò xã hội”, sự rối loạn hành vi bắt đầu xuất hiện: chuột mẹ giết con, chuột đực tấn công bầy đàn vô cớ, một số khác thì rút lui hoàn toàn vào trạng thái thụ động, sống “đẹp đẽ” nhưng trống rỗng. Điểm mấu chốt ở đây là khi cá thể không còn chỗ đứng hay mục đích xã hội, năng lượng bản năng bị dồn nén, và cuối cùng quay ngược lại tự hủy diệt chính nó hoặc cộng đồng.
Loài người, mặc dù phức tạp hơn nhiều so với chuột, cũng mang trong mình những bản năng nguyên thủy tương tự, và khi xã hội hiện đại bước vào trạng thái “bão hòa vật chất nhưng thiếu mục đích sống rõ ràng”, những hành vi tự hủy hoại có chủ đích hoặc vô thức bắt đầu gia tăng.
BDSM – Bản Năng Hay Tha Hóa?
Trước hết cần phân biệt rạch ròi:
- BDSM (Bondage, Discipline, Dominance, Submission, Sadism, Masochism) – không đồng nghĩa với “tha hóa” hay “bệnh hoạn”.
- BDSM, ở dạng lành mạnh, là một hành vi tình dục/phản ứng tâm lý mang tính thỏa thuận, đồng thuận, có giới hạn rõ ràng, nơi mà sự kiểm soát, quyền lực, và đau đớn được sử dụng để tạo khoái cảm hoặc giải tỏa tâm lý.
Tuy nhiên, nếu xét BDSM dưới góc nhìn xã hội học sâu xa, nó phản ánh một xu hướng con người đang tìm cách “chạm lại” cảm giác thật (pain/pleasure) khi xã hội quá an toàn, vô cảm, và vô mục đích. Khi xã hội hiện đại làm mờ nhạt cảm giác sống còn, đau đớn lại trở thành một phương tiện để nhắc nhở con người rằng mình “vẫn đang tồn tại”. Giống như những con chuột trong “Vũ trụ 25” khi bị tước đoạt không gian và mục tiêu, năng lượng bản năng của chúng (bạo lực, tình dục, sinh sản) bị dồn nén và biến tướng.
Tự Hủy Hoại (Self-Destruction) – Một Phiên Bản Cực Đoan của Tha Hóa
Tự hủy hoại có thể diễn ra qua nhiều cấp độ:
- Tự tổn thương thể chất: cắt tay, bạo hành bản thân.
- Tự hủy hoại tinh thần: lao vào các mối quan hệ độc hại, nghiện ngập.
- Hành vi tìm kiếm nguy hiểm cực đoan: các xu hướng tình dục bạo lực, chơi game bạo lực, thể thao mạo hiểm quá mức.
Tất cả những hành vi này đều xuất hiện mạnh mẽ trong xã hội thừa mứa vật chất nhưng thiếu gắn kết tinh thần, thiếu “khung giá trị” để con người cảm thấy bản thân có ý nghĩa. Khi các vai trò xã hội bị rỗng hóa, con người sẽ tìm cách kích thích bản năng nguyên thủy (đau đớn, khoái cảm, sợ hãi) để chống lại cảm giác chết dần trong an nhàn – đây chính là phiên bản con người của “behavioral sink” trong Vũ trụ 25.
Con người đang chống lại tự nhiên và thượng đế đã kích hoạt cơ chế tự huỷ diệt trong gen của loài người
Loài người từ khi xuất hiện đã mang trong mình một bản năng tiến hóa vô hạn: chinh phục, kiểm soát, sinh sản và vượt qua mọi giới hạn tự nhiên. Nhưng chính sự phát triển không giới hạn đó lại giống như một chiếc hộp Pandora mà Thượng Đế hay Tự nhiên đã khéo léo cài đặt sẵn trong cấu trúc di truyền, để rồi đến một thời điểm nhất định, loài người sẽ phải tự đối mặt với hậu quả của chính sự kiêu ngạo ấy. Con người tự hào vì đã kiểm soát được cái chết tự nhiên, sáng tạo ra thuốc men, vắc-xin, kéo dài tuổi thọ, nhưng đồng thời lại vô tình can thiệp vào chu trình chọn lọc tự nhiên vốn giữ cân bằng cho mọi loài sinh vật. Khi kéo dài sự sống cho những cá thể yếu ớt, bệnh tật, khi sinh sản vượt quá ngưỡng chịu đựng của hệ sinh thái, con người đang tích lũy dần một loại "nợ tiến hóa" – thứ nợ mà tự nhiên sẽ đòi lại bằng những phương thức rất lạnh lùng: dịch bệnh, chiến tranh, sự tan rã xã hội, hay thậm chí là sự tự hủy hoại từ trong nội tại.
Câu chuyện này không phải là một lời nguyền huyền bí, mà là một cơ chế tất yếu của vũ trụ. Mọi hệ thống khép kín, khi phát triển đến một điểm tới hạn mà không có cơ chế tự điều chỉnh, sẽ sụp đổ bởi chính trọng lượng của sự phình to quá mức. Loài người, với trí tuệ và tự do ý chí, tưởng rằng mình có thể thoát khỏi quy luật ấy, nhưng thực chất càng tiến xa, con người càng tự đưa mình vào thế đối đầu với chính bản chất của sự sống. Khi bản năng sinh tồn không còn đối thủ xứng tầm từ bên ngoài, con người sẽ quay sang tìm kiếm kẻ thù trong chính mình: trầm cảm, nghiện ngập, bạo lực, rối loạn giới tính, lệch lạc trong khoái cảm… tất cả những biểu hiện đó chính là cách năng lượng bản năng bị dồn nén, không còn chỗ thoát, buộc phải tự ăn thịt mình để tồn tại. Đó chính là hiệu ứng “tha hoá hành vi” (behavioral sink) mà Calhoun đã mô phỏng qua thí nghiệm Vũ trụ 25 với lũ chuột: khi mất đi vai trò xã hội, khi không còn ý nghĩa sống, cá thể sẽ bắt đầu rối loạn, tự hủy diệt chính mình dù vật chất xung quanh vẫn dư thừa.
Con người cũng vậy. Khi xã hội phát triển đến mức tài nguyên không còn là vấn đề sống còn, khi công nghệ giúp con người dễ dàng thỏa mãn mọi nhu cầu vật chất mà không cần nỗ lực, ý nghĩa tồn tại của mỗi cá nhân trở nên mơ hồ. Tự do ý chí, thứ được xem là quà tặng quý giá nhất mà Thượng Đế trao cho loài người, giờ đây lại trở thành công cụ dẫn tới sự tự hủy diệt, bởi lẽ không có bất kỳ thế lực siêu nhiên nào can thiệp để ngăn cản họ. Chiếc hộp Pandora đã được mở, và những mầm mống như tha hóa, trụy lạc, mất phương hướng, phân rã giá trị đang tràn ngập khắp nơi. Nhưng có một chi tiết quan trọng mà nhiều người quên mất: theo thần thoại, dưới đáy chiếc hộp Pandora vẫn còn sót lại một điều – đó là hy vọng.
Điều đó có nghĩa là, bản năng tự hủy hoại không phải là số phận chắc chắn của nhân loại. Nếu con người đủ tỉnh táo để nhận ra chính mình là nguồn cơn của mọi thảm họa, nếu họ có thể chuyển hóa bản năng chinh phục từ phá hủy sang sáng tạo, nếu họ tìm lại được vai trò xã hội, ý nghĩa cộng đồng và giới hạn cái tôi cá nhân trong khuôn khổ tự nhiên, chiếc hộp Pandora sẽ không trở thành cỗ quan tài. Tự do ý chí là con dao hai lưỡi, nhưng cũng chính là tấm vé duy nhất để con người vượt qua bản án diệt vong mà tự nhiên đã cài sẵn như một chốt an toàn của sự cân bằng vũ trụ.