Tài xế công nghệ được đề xuất đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc - Ảnh: NAM TRẦN
Bộ Nội vụ đang xây dựng dự luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Bảo hiểm xã hội và đã có nhiều đề xuất bổ sung các trường hợp tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc.
Nhiều lao động thiếu "lưới an sinh"
Cụ thể dự thảo đề xuất nhiều đối tượng tham gia như người có thu nhập từ hoạt động cung ứng dịch vụ vận chuyển, giao nhận, bán hàng (kể cả người bán vé số dạo của các công ty xổ số, đại lý xổ số), môi giới, kết nối giao dịch thông qua nền tảng số, ứng dụng công nghệ…
Tính đến nay, còn khoảng 4 năm để đạt mục tiêu bao phủ bảo hiểm xã hội (theo nghị quyết 28, đến năm 2030 đạt khoảng 60% lực lượng lao động).
Trong khi nhóm có thu nhập từ cung ứng dịch vụ, vận chuyển, giao nhận, bán hàng online, môi giới thông qua nền tảng số là loại hình lao động mới gắn với công nghệ ngày càng phát triển trong thời gian tới.
Trao đổi với Tuổi Trẻ, TS Nhạc Phan Linh - Phó viện trưởng Viện Chiến lược và Chính sách Mặt trận (Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam) - cho hay sau 7 năm triển khai Bộ luật Lao động 2019, thị trường lao động có chuyển biến tích cực song lao động phi chính thức như tài xế công nghệ, giao hàng vẫn đối mặt nhiều khoảng trống pháp lý.
Tính đến nay, còn khoảng 4 năm để đạt mục tiêu bao phủ bảo hiểm xã hội (theo nghị quyết 28, đến năm 2030 đạt khoảng 60% lực lượng lao động).
Trong khi nhóm có thu nhập từ cung ứng dịch vụ, vận chuyển, giao nhận, bán hàng online, môi giới thông qua nền tảng số là loại hình lao động mới gắn với công nghệ ngày càng phát triển trong thời gian tới.
Trao đổi với Tuổi Trẻ, TS Nhạc Phan Linh - Phó viện trưởng Viện Chiến lược và Chính sách Mặt trận (Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam) - cho hay sau 7 năm triển khai Bộ luật Lao động 2019, thị trường lao động có chuyển biến tích cực song lao động phi chính thức như tài xế công nghệ, giao hàng vẫn đối mặt nhiều khoảng trống pháp lý.
TS Nhạc Phan Linh, Phó viện trưởng Viện Chiến lược và Chính sách Mặt trận (Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam) - Ảnh: NVCC
Theo số liệu của Tổng cục Thống kê (cũ), giai đoạn 2020 - 2025, quy mô nhóm này duy trì ở mức 33-35 triệu người. Đến quý 4-2025, cả nước có khoảng 33,1 triệu lao động phi chính thức, tương đương 62,4% tổng số người đang làm việc.
Điều này cho thấy xu hướng "phi chính thức hóa" chưa thể đảo ngược trong ngắn hạn.
Theo TS Nhạc Phan Linh, do không được tham gia bảo hiểm thất nghiệp, nhóm này gần như "trắng tay" khi mất nguồn thu nhập.
Thu nhập của lao động khu vực thành thị (khoảng 10,5 triệu đồng), cao gấp 1,23 lần khu vực nông thôn (nơi tập trung 2/3 lượng lao động phi chính thức), làm trầm trọng thêm tình trạng bất bình đẳng an sinh.
Điều này cho thấy xu hướng "phi chính thức hóa" chưa thể đảo ngược trong ngắn hạn.
Theo TS Nhạc Phan Linh, do không được tham gia bảo hiểm thất nghiệp, nhóm này gần như "trắng tay" khi mất nguồn thu nhập.
Thu nhập của lao động khu vực thành thị (khoảng 10,5 triệu đồng), cao gấp 1,23 lần khu vực nông thôn (nơi tập trung 2/3 lượng lao động phi chính thức), làm trầm trọng thêm tình trạng bất bình đẳng an sinh.
Chông chênh phận "đối tác"
Về quy định, Bộ luật Lao động 2019 đã xác định người lao động làm việc cho người sử dụng lao động theo thỏa thuận, được trả lương và có sự quản lý, điều hành, giám sát. Song việc chứng minh "sự quản lý, điều hành, giám sát" với lao động phi chính thức rất khó khăn.
Ví dụ, doanh nghiệp có thể "lách luật" bằng khái niệm "đối tác", "hợp đồng hợp tác kinh doanh", hoặc "hợp đồng dịch vụ" khiến người lao động mất đi quyền được bảo vệ.
Tiêu chí "quản lý" chưa quy định rõ mức can thiệp của thuật toán vào điều hành lao động có là "quản lý" hay không. Điều này khiến cơ quan thanh tra khó áp chế tài nếu doanh nghiệp phủ nhận tư cách người sử dụng lao động.
Ví dụ, doanh nghiệp có thể "lách luật" bằng khái niệm "đối tác", "hợp đồng hợp tác kinh doanh", hoặc "hợp đồng dịch vụ" khiến người lao động mất đi quyền được bảo vệ.
Tiêu chí "quản lý" chưa quy định rõ mức can thiệp của thuật toán vào điều hành lao động có là "quản lý" hay không. Điều này khiến cơ quan thanh tra khó áp chế tài nếu doanh nghiệp phủ nhận tư cách người sử dụng lao động.
Công ước 193: Bảo vệ người lao động là tài xế công nghệ, giao hàng
Tháng 6-2026 vừa qua, Hội nghị Lao động quốc tế đã thông qua Công ước số 193 về việc làm thỏa đáng trong nền kinh tế nền tảng. Công ước áp dụng đối với các nền tảng lao động số và người lao động nền tảng số, bất kể có quan hệ lao động hay không, bao gồm cả người tự làm việc. Công ước 193 áp dụng với cả lao động nền tảng gắn với địa điểm cụ thể như tài xế công nghệ, giao hàng và lao động nền tảng trực tuyến.
Luật hiện hành cũng chưa có cơ chế kiểm soát "giờ làm việc tối đa" với nhóm không có hợp đồng, dẫn tới các tài xế công nghệ, giao hàng, thợ xây tự do thường phải làm 10 - 12 tiếng/ngày để bù đắp thu nhập thấp.
Bộ luật Lao động 2019 cũng chưa quy định trách nhiệm của các bên trung gian như ứng dụng (app) đặt xe, chủ thầu phụ trong trang bị bảo hộ, huấn luyện an toàn và cơ chế kiểm tra, giám sát, hỗ trợ tài chính còn yếu.
Nếu xảy ra tai nạn lao động, người lao động thường phải tự trả phí điều trị.
Cạnh đó, chúng ta thiếu cơ chế cho các nghiệp đoàn tự do hoặc hội nghề nghiệp có quyền thương lượng các điều kiện lao động chung như khung giá cước tối thiểu, phí hỗ trợ xăng xe…
Đồng thời lao động phi chính thức hầu như đứng ngoài hệ thống công đoàn, thiếu cơ chế đối thoại định kỳ với doanh nghiệp…
Luật hiện hành cũng chưa có cơ chế kiểm soát "giờ làm việc tối đa" với nhóm không có hợp đồng, dẫn tới các tài xế công nghệ, giao hàng, thợ xây tự do thường phải làm 10 - 12 tiếng/ngày để bù đắp thu nhập thấp.
Bộ luật Lao động 2019 cũng chưa quy định trách nhiệm của các bên trung gian như ứng dụng (app) đặt xe, chủ thầu phụ trong trang bị bảo hộ, huấn luyện an toàn và cơ chế kiểm tra, giám sát, hỗ trợ tài chính còn yếu.
Nếu xảy ra tai nạn lao động, người lao động thường phải tự trả phí điều trị.
Cạnh đó, chúng ta thiếu cơ chế cho các nghiệp đoàn tự do hoặc hội nghề nghiệp có quyền thương lượng các điều kiện lao động chung như khung giá cước tối thiểu, phí hỗ trợ xăng xe…
Đồng thời lao động phi chính thức hầu như đứng ngoài hệ thống công đoàn, thiếu cơ chế đối thoại định kỳ với doanh nghiệp…
Lái xe công nghệ có nguy cơ cao gặp rủi ro như tai nạn giao thông, bệnh nghề nghiệp - Ảnh: NAM TRẦN
