Lần đầu tiên mình cảm nhận rõ về thứ gọi là “đặc quyền” là lúc mình học năm 2 Đại Học, khi ấy một người bạn thân của mình tâm sự rằng có lẽ bạn sẽ phải gác lại việc học Đại Học, vì gia đình không cáng đáng nổi học phí, khi dưới bạn còn tận hai đứa em đang tuổi ăn học. Bạn mình chăm chỉ, cần cù và thông minh, lúc đó bạn đang học Bách Khoa. Ngoài việc buồn và thương bạn, mình còn thấy shock nữa. Trước đây với mình câu chuyện đói nghèo nó thường nằm xa xôi đâu đó ở những tỉnh vùng cao hay những nơi nhiều thiên tai, mình không ngờ rằng ở giữa thủ đô vẫn còn có những câu chuyện éo le như thế. Tha thứ cho đầu óc còn khờ dại lúc đó của mình, vòng tròn xã hội của trường lớp 12 năm đi học có lúc cũng khiến mình xa rời thực tế đến vậy.
Từ năm Tiểu Học, mình đã bắt đầu biết đến học đội tuyển. Những năm cấp một của mình là thời khóa biểu đầy ắp các lớp học thêm, có những ngày sau giờ học chính trên lớp, mình còn 2 ca học thêm khác bên ngoài. Ngày đó mình không nghĩ quá nhiều, chủ yếu vì mình cũng khá thích đi học Ngoại ngữ ở Trung Tâm. Nhưng sau này nghĩ lại mình mới thấy, không phải ai cũng có đặc quyền để có một thời khóa biểu như vậy, chưa cần nói tới học phí 300 ngàn những năm 2008 để học với thầy cô nước ngoài. Vòng tròn xung quanh mình lúc đó là những Apollo, Language Link, sang hơn nữa thì có British Council. Tới khi mình học cấp 3 thì cơn sốt IELTS cũng trở nên phổ biến hơn rất nhiều, mình vẫn nhớ mùa hè đều đặn mỗi ngày bắt xe bus lên trung tâm cách nhà 8km để học. Đôi khi mình vẫn nhìn những người bạn có bố mẹ lái ô tô chở đi học và thấy thầm ước ao. Lúc đó mình chẳng mảy may nghĩ là chỉ riêng việc có được số lệ phí 5 triệu để thi IELTS đã là vấn đề đau đầu của nhiều gia đình khác, chưa kể tới chi phí tài liệu, chi phí chấm chữa bài. Mình không biết, bởi trong muôn vàn những bài luận Task 2 mình đã viết trong lớp luyện thi, trong hàng trăm bài đọc mình đã cày, không có bài nào đặt câu hỏi về cả hệ thống Meritocracy mà mình đang được hưởng lợi, nhưng gạt ra rìa hàng trăm nghìn những đứa trẻ không có nguồn lực khác.
Lớn thêm một xíu nữa, mình giành được Học Bổng trao đổi đi du học Châu Âu, trước khi niềm vui kịp ngấm, mình chú ý nhiều hơn đến phần chi phí nhắc tới trong email Chúc Mừng. Lúc đó mình đã đủ lớn để hiểu, mặc dù là học bổng toàn phần, nhưng con số đó cũng sẽ khiến rất nhiều bạn trẻ khác phải từ bỏ cơ hội. Hóa ra ẩn sâu trong những câu chuyện thành công hóa rồng mà chúng ta thường thấy, chi phí ẩn luôn dễ dàng trở thành bức tường đá lớn nhất cản trở những ai không có cơ hội chạm tay vào nguồn lực.
Trong cuốn The Tyranny of Merit, Sandel nhắc tới cụm từ “Meritocratic hubris” - ý chỉ những kẻ tận hưởng quyền lợi từ chế độ nhân tài mà quên mất những điều kiện và nguồn tài nguyên mình được hưởng. Ông viết như sau, mà mình xin tạm lược dịch:
“Sự kiêu ngạo của những kẻ chiến thắng trong chế độ ưu tiên nhân tài thể hiện ở chỗ họ say sưa với thành công của mình đến mức quên mất rằng sự may mắn và cơ duyên đã đóng vai trò không nhỏ trong hành trình đó. Họ tự tin một cách ngạo mạn rằng họ xứng đáng với vị trí trên đỉnh - và theo logic đó, những ai đang ở đáy cũng chỉ đang nhận đúng phần của mình.”
Phải thừa nhận rằng hành trình săn học bổng, apply tìm việc ở nước ngoài của mình không thiếu những giọt nước mắt và nhiều đêm không ngủ, nhưng sẽ là ngây thơ nếu mình cho rằng tất thảy những thành tích ấy thuần túy chỉ thuộc về năng lực cá nhân mình, mà không kể đến hằng hà sa số những yếu tố có lợi phía sau đang đứng về phía mình - những yếu tố như nơi mình sinh ra, hay là sự hỗ trợ từ gia đình.
Sau cùng, mình muốn kết lại bài viết này bằng đoạn trích từ Bài phát biểu tốt nghiệp của Tricia Ann Anda - Tân cử nhân ngành Tâm Lý Học với số điểm tốt nghiệp cao nhất khóa:
“Cho phép tôi đặt một câu hỏi tới các bạn. Điều gì sẽ xảy ra nếu những thủ khoa thực thụ không phải là những người đứng trên sân khấu, mà đang ngồi lặng lẽ đâu đó giữa các bạn lúc này?
Nếu tôi có thể tháo tấm huy chương này xuống và trao cho một ai khác, tôi sẽ làm. Tôi sẽ trao nó cho người bạn cùng lớp tôi, người đã làm những công việc online và những công việc bán thời gian giữa những ca học, những người bạn với những chiếc điện thoại sứt mẻ, những chiếc laptop đi mượn, những người phải bán đồ ăn, đồ thủ công, tất cả mọi thứ miễn là có thể trang trải cuộc sống.
Gửi tới những người phải bắt xe từ tờ mờ sáng, những người phải đi bộ dưới cái nóng và cả dưới những cơn mưa, những người phải tự mình đóng học phí bởi chẳng có ai có thể làm thay họ. Các bạn không bao giờ phàn nàn, các bạn không bao giờ đòi hỏi được công nhận, nhưng tôi nhìn thấy các bạn.
Bởi có lẽ dù tôi đạt GPA cao nhất, nhưng họ mới là người nhận được sự kính trọng sâu sắc nhất từ tôi. Thành thật mà nói với tất cả các bạn - tôi đã sống sung túc suốt cả cuộc đời. Tôi không phải lo về học phí. Tôi không phải thức dậy lúc 4 giờ sáng để bắt xe hay đi bộ đến trường trước khi mặt trời mọc.
Tôi không phải vừa đi làm vừa đi học chỉ để có tiền đóng học. Từ mẫu giáo đến năm tư đại học, tôi đều được đưa đi học. Cơm được dọn sẵn, đồng phục được ủi phẳng. Tất cả những gì tôi cần làm là có mặt.
Và chính lúc đó tôi mới hiểu được ý nghĩa của cái kén. Đó là nơi sức mạnh lớn lên trong im lặng, ở những góc khuất không ai vỗ tay - nơi những đôi cánh mạnh nhất được hình thành trong bóng tối. Sức mạnh của họ đã khiến tôi phải cúi đầu.”
Mượn lời LowG một chút, “câu chuyện nỗ lực quá cliche”, có lẽ cliche nên vẫn nhiều người thích nghe, liệu mình có dừng chia sẻ về kinh nghiệm tìm cơ hội việc làm, nâng cao năng lực công việc không? Có lẽ là không, nhưng mình đã đủ lớn khôn để ngừng kể câu chuyện thành công như thể nó được viết bởi một mình mình - và bắt đầu nhìn thấy người đang ngồi lặng lẽ xung quanh, cố gắng thầm lặng bất kể quân bài họ có trên tay. Họ xứng đáng có được sự kính trọng tương tự, thậm chí là hơn, dù có hay không những chiếc email “Chúc Mừng”.