AC_mechanic
Hạt giống tầm thần
Bài viết này đi sâu vào đời sống của lính thợ và lao động Việt Nam tại Pháp vào thế chiến thứ nhất.
Mục tiêu kinh tế và thành quả
Những người mộ binh Việt Nam có một mục tiêu chung khi tình nguyện sang phục vụ tại Pháp: đó là kiếm tiền. Đa số họ dường như đã đạt được mục tiêu đó. Thanh tra Lamarre báo cáo vào tháng 5 năm 1918 rằng: 22 nhóm công nhân nông nghiệp tại Bordeaux đã tiết kiệm được 965.000 franc – trong đó 794.068 franc đã được gửi về cho gia đình họ ở Đông Dương. Ông cũng báo cáo rằng công nhân ở Toulouse đã gửi về Đông Dương 292.000 franc và tiết kiệm được 96.000 franc dưới hình thức trái phiếu quốc phòng. Một báo cáo chính thức công bố ngày 24 tháng 5 năm 1918 cho biết: 36.715 công nhân Đông Dương đã tiết kiệm được tổng cộng 5.943.933 franc dưới các hình thức tiền gửi về quê, trái phiếu và phụ cấp gia đình.
Mặt trái: Cờ bạc và tệ nạn
Tuy nhiên, một số công nhân đã nướng sạch tiền bạc vào cờ bạc và gái mại dâm. Cờ bạc là trò giải trí phổ biến trong các trại công nhân, và các báo cáo đã hé lộ một mạng lưới tương tác xã hội phức tạp cũng như sự thay đổi thái độ đối với tiền bạc. Một công nhân Việt Nam đã than phiền rằng đồng bào của mình "đánh bạc như thể ngày nào cũng là Tết". Tại Marseilles, các sòng bài lá được tổ chức hàng đêm, thu hút cả công nhân Trung Quốc và Ả Rập. Có những người chơi đã thua tới 7.500 franc chỉ trong một đêm duy nhất.
Mao, một công nhân tại Salin de Giraud, viết rằng anh ta đã thua 1.000 franc trong một đêm và thắng lại được vào đêm hôm sau. Với Trần Ngọc Yên tại trại Bergerac, việc thắng 2.000 franc trong một ván bài đã mang lại cho anh một cảm giác độc lập đáng quý: "Tôi có tất cả tiền trên đời, tôi chẳng phải cúi đầu trước bất kỳ ai". Ngược lại, Lương đã mất không chỉ toàn bộ tiền bạc mà cả đồ đạc cá nhân trong một ván bài tại một bữa tiệc lớn cho 1.200 công nhân ở trụ sở công nhân tại Marseilles. Sau khi thua tiền vào tay một người Senegal, Yên (ở Saint-Raphael) đã đâm người này để lấy lại tiền. Anh ta còn khoe khoang rằng mình đã từng phạm tội tương tự trước đó nhưng thoát khỏi sự bắt giữ vì được "một vài viên trung sĩ ở Trụ sở Công nhân bảo kê".
Nhu cầu tình dục và hệ lụy sức khỏe
Nếu cờ bạc là một lối thoát khỏi những áp lực của chiến tranh, thì tình dục (eros) cũng vậy. Những bức ảnh khỏa thân thường xuyên được kẹp trong thư gửi về Đông Dương, nhưng phần lớn bị cơ quan kiểm duyệt bưu điện tịch thu. Sự hiện diện của một số lượng lớn binh lính và công nhân nước ngoài đã làm gia tăng nhu cầu về gái mại dâm; tương tự, chiến tranh đã khiến nhiều phụ nữ mất nhà cửa, biến mại dâm trở thành phương kế sinh nhai duy nhất của họ. Số lượng nhà thổ tăng nhanh chóng, đặc biệt là gần các trại lính và trại công nhân nước ngoài.
Một quan chức nhận xét rằng phụ nữ Pháp thường đuổi theo đàn ông Việt Nam vì họ có tiền. Trung sĩ Tâm viết rằng: "Sự sung sướng từ tình dục còn tốt hơn sự sung sướng từ thuốc phiện". Một số đồng hương của ông còn khoe khoang rằng họ có nhân tình. Quan niệm "năm thê bảy thiếp" được coi là dấu hiệu cho sự giàu có và quyền lực xã hội của một người đàn ông. Để gây ấn tượng với người thân ở Đông Dương, một người đàn ông đã gửi một bức ảnh chụp cảnh anh ta đang nằm trên giường trong khi cô "nhân tình" người Pháp đang âu yếm mình.
Hệ quả tất yếu của việc lui tới nhà thổ là sự lây lan của các bệnh phong tình. Vài tháng sau khi một nhà thổ mở cửa gần nhà máy thuốc nổ ở Angoulême (nơi có hơn 2.500 người Việt làm việc), 15 người trong số họ đã mắc bệnh. Tại Bordeaux, có những thời điểm, cứ 10 công nhân nông nghiệp Việt Nam thì có 7 người bị nhiễm bệnh giang mai hoặc lậu.
Những mối quan hệ nghiêm túc và hôn nhân xuyên biên giới
Bên cạnh những cuộc gặp gỡ tình ái thoáng qua, cũng có những mối quan hệ bền vững hơn. Đàn ông Việt Nam và phụ nữ Pháp tương tác không chỉ trong nhà thổ mà còn tại nơi làm việc. Những mối liên hệ này có thể dẫn đến những mối quan hệ nghiêm túc và đôi khi là hôn nhân. Khi số lượng các cặp đôi Pháp - Việt gia tăng, chính quyền Pháp đã thực hiện các biện pháp cứng rắn để ngăn cản đàn ông Việt Nam dính líu đến phụ nữ Pháp, bằng cách chỉ đạo các giám sát viên và thị trưởng địa phương báo cáo những mối quan hệ này. Nếu một cặp đôi bị phát hiện, người đàn ông Việt Nam sẽ bị trừng phạt hoặc thuyên chuyển đến nơi khác.
Tuy nhiên, các biện pháp đó không phải lúc nào cũng hiệu quả. Sau khi Nam Trần bị điều chuyển đến Marseilles để chia cắt mối quan hệ với "người tình" Pháp, cô ấy đã tìm thấy anh ta và đưa con của họ đến Marseilles để chung sống. Mặc dù chính quyền Pháp cố gắng ngăn cản hôn nhân Pháp - Việt, nhưng khi cả hai bên đều nghiêm túc, họ có thể nộp đơn xin phép kết hôn; tuy nhiên, trước đó, người đàn ông phải trải qua một cuộc kiểm tra lý lịch và được xác nhận là đang độc thân.
Xung đột văn hóa và sự thức tỉnh bản sắc
Những mối quan hệ Pháp - Việt cũng vi phạm các phong tục truyền thống và thực hành gia đình ở Đông Dương, nơi hôn nhân thường do cha mẹ sắp đặt và cần sự đồng ý của họ. Biết rằng cha mẹ sẽ không chấp nhận cuộc hôn nhân của mình với một cô gái Pháp 18 tuổi, Nguyễn Văn Đạt đã kết hôn trước rồi mới thông báo sau. Hạ sĩ Nguyễn Văn Trung bảo mẹ mình hãy hủy bỏ cuộc hôn nhân mà bà đã sắp đặt cho anh vì anh đã "theo Công giáo và lấy vợ người Pháp". Các hồ sơ cho thấy đến cuối cuộc chiến, có 250 cặp đôi Việt - Pháp đã kết hôn chính thức và 1.363 cặp sống chung mà không có sự chấp thuận của chính quyền Pháp hoặc sự đồng ý của cha mẹ.
Tình yêu và sự thân mật đã dẫn đến những cuộc hôn nhân này, nhưng với nhiều đàn ông Việt Nam, cuộc hôn nhân đó còn là một sự khẳng định về sự trưởng thành. Những người đàn ông này chứng minh rằng, bất chấp địa vị là những kẻ bị trị sống ở Pháp, họ không khác gì những người Pháp sống ở Đông Dương: lấy phụ nữ bản địa, và lui tới các nhà thổ hay hộp đêm địa phương. Hành vi này cũng cho thấy họ không còn cảm thấy bị ràng buộc bởi các phong tục Việt Nam. Do đó, đã có một sự chuyển biến trong nhận thức, một sự thay đổi thái độ đối với cả người Pháp và trật tự đã thiết lập ở Đông Dương.
Căng thẳng sắc tộc và bạo lực
Mối quan hệ giữa đàn ông Việt Nam và phụ nữ Pháp có thể gây ra căng thẳng và xung đột giữa người Việt và đàn ông các sắc tộc khác, đặc biệt là đàn ông Pháp – những người coi người Việt là đối thủ cạnh tranh không chỉ về phụ nữ mà còn về việc làm. Một binh sĩ Pháp than thở: "Chúng ta chiến đấu để người Trung Quốc, người Ả Rập và người Tây Ban Nha có thể cưới vợ và con gái của chúng ta, và chia sẻ nước Pháp này – thứ mà sớm muộn gì chúng ta cũng sẽ phải hy sinh tính mạng ở mặt trận hay sao?"
Để trút giận, đàn ông Pháp đôi khi quấy rối, xúc phạm và hành hung công nhân nước ngoài, và thỉnh thoảng cũng xảy ra các vụ giết người. Tại Versailles, công nhân Việt Nam bị người Pháp chế giễu vì nhuộm răng đen, cách họ tắm rửa và cách ăn mặc, dẫn đến bạo lực giữa hai nhóm. Trong quân đội, sự thù địch này cũng không kém phần dữ dội. Theo J. Bosc, một người giám sát điều kiện sống và làm việc của người Đông Dương, binh lính và sĩ quan Pháp trong trung đoàn bộ binh ở vùng Meuse đã gây ra thương tích nghiêm trọng cho lính Việt Nam trong nhiều dịp. Một người Việt Nam đã bị đánh đập dã man và bị giết vào ngày 31 tháng 5 năm 1917, và một vụ việc tương tự xảy ra vào tháng sau đó. Binh lính Pháp cáo buộc các nạn nhân là những kẻ hèn nhát vì không chiến đấu ở tiền tuyến. Những người đàn ông Việt Nam bị bắt gặp đi chơi với phụ nữ Pháp cũng bị tấn công. Cang Xuong viết rằng một ngày sau khi đến thăm Renée, một đồng nghiệp nữ, anh đã bị một nhóm "côn đồ" [Pháp] đuổi đánh. Vì yếu thế, anh đã phải "cam chịu những cú đấm và cú đá" trong khi chạy về khu trại của mình.
Vụ đụng độ đẫm máu với binh lính Senegal
Sự cạnh tranh về phụ nữ giữa đàn ông Việt Nam và đàn ông châu Phi cũng làm bùng phát căng thẳng sắc tộc, thậm chí dẫn đến án mạng, như vào tháng 10 năm 1918. Tiểu đoàn 119 Senegal và 483 lính thợ Việt Nam thuộc lực lượng Công binh được triển khai để xây dựng một con đường nối Morlaàs với Pau. Người Senegal căm ghét người Việt vì người Việt có nhiều tiền hơn, thức ăn ngon hơn, và được người dân địa phương cũng như phụ nữ tại một nhà thổ gần đó ưu ái hơn.
Tối ngày 27 tháng 10 năm 1918, sau khi rời một hộp đêm, ba người đàn ông Việt Nam đã bị một người Senegal phục kích tấn công. Một người bị thương trong khi hai người kia chạy thoát. Sau đó, người Việt đã trả đũa bằng cách bắn một binh sĩ Senegal tình cờ đi ngang qua doanh trại của họ. Trong một cuộc phản công, một số thành viên của tiểu đoàn Senegal đã kích nổ các thùng thuốc súng để gây ra các vụ nổ; những người khác tự trang bị súng trường và lưỡi lê lấy trộm từ kho đạn và tấn công lính thợ Việt Nam khi họ đang ngủ trong lán trại. Vụ việc chỉ kết thúc khi người Senegal hết đạn và cảnh sát chống bạo động Pháp ập đến. 16 người Việt thiệt mạng, 18 người bị thương nặng, và nhiều người khác bị thương nhẹ. Lo sợ người Việt sẽ trả thù, chính quyền quân sự đã chia nhỏ họ thành các đơn vị ít người và điều chuyển đến các vùng khác nhau của Pháp. Chỉ có một người Senegal bị đưa ra xét xử và kết án.
Kết quả này không mang lại cho đàn ông Việt Nam nhiều niềm tin vào hệ thống tư pháp của Pháp; thay vào đó, nó tạo ra một nhận thức sâu sắc về sự bị gạt ra bên lề về mặt sắc tộc và quốc gia. Ý thức về sự bất công sắc tộc này sẽ ngày càng trở nên mang tính chính trị hóa thông qua sự tuyên truyền của ĐCS Pháp trong những năm sau chiến tranh, và sẽ góp phần vào sự thay đổi dần dần trong thái độ của những người đàn ông này đối với thực dân Pháp.
Sacrifices, sex, race: Vietnamese experiences in the First World War - Kimloan Hill Vu
Mục tiêu kinh tế và thành quả
Những người mộ binh Việt Nam có một mục tiêu chung khi tình nguyện sang phục vụ tại Pháp: đó là kiếm tiền. Đa số họ dường như đã đạt được mục tiêu đó. Thanh tra Lamarre báo cáo vào tháng 5 năm 1918 rằng: 22 nhóm công nhân nông nghiệp tại Bordeaux đã tiết kiệm được 965.000 franc – trong đó 794.068 franc đã được gửi về cho gia đình họ ở Đông Dương. Ông cũng báo cáo rằng công nhân ở Toulouse đã gửi về Đông Dương 292.000 franc và tiết kiệm được 96.000 franc dưới hình thức trái phiếu quốc phòng. Một báo cáo chính thức công bố ngày 24 tháng 5 năm 1918 cho biết: 36.715 công nhân Đông Dương đã tiết kiệm được tổng cộng 5.943.933 franc dưới các hình thức tiền gửi về quê, trái phiếu và phụ cấp gia đình.
Mặt trái: Cờ bạc và tệ nạn
Tuy nhiên, một số công nhân đã nướng sạch tiền bạc vào cờ bạc và gái mại dâm. Cờ bạc là trò giải trí phổ biến trong các trại công nhân, và các báo cáo đã hé lộ một mạng lưới tương tác xã hội phức tạp cũng như sự thay đổi thái độ đối với tiền bạc. Một công nhân Việt Nam đã than phiền rằng đồng bào của mình "đánh bạc như thể ngày nào cũng là Tết". Tại Marseilles, các sòng bài lá được tổ chức hàng đêm, thu hút cả công nhân Trung Quốc và Ả Rập. Có những người chơi đã thua tới 7.500 franc chỉ trong một đêm duy nhất.
Mao, một công nhân tại Salin de Giraud, viết rằng anh ta đã thua 1.000 franc trong một đêm và thắng lại được vào đêm hôm sau. Với Trần Ngọc Yên tại trại Bergerac, việc thắng 2.000 franc trong một ván bài đã mang lại cho anh một cảm giác độc lập đáng quý: "Tôi có tất cả tiền trên đời, tôi chẳng phải cúi đầu trước bất kỳ ai". Ngược lại, Lương đã mất không chỉ toàn bộ tiền bạc mà cả đồ đạc cá nhân trong một ván bài tại một bữa tiệc lớn cho 1.200 công nhân ở trụ sở công nhân tại Marseilles. Sau khi thua tiền vào tay một người Senegal, Yên (ở Saint-Raphael) đã đâm người này để lấy lại tiền. Anh ta còn khoe khoang rằng mình đã từng phạm tội tương tự trước đó nhưng thoát khỏi sự bắt giữ vì được "một vài viên trung sĩ ở Trụ sở Công nhân bảo kê".
Nhu cầu tình dục và hệ lụy sức khỏe
Nếu cờ bạc là một lối thoát khỏi những áp lực của chiến tranh, thì tình dục (eros) cũng vậy. Những bức ảnh khỏa thân thường xuyên được kẹp trong thư gửi về Đông Dương, nhưng phần lớn bị cơ quan kiểm duyệt bưu điện tịch thu. Sự hiện diện của một số lượng lớn binh lính và công nhân nước ngoài đã làm gia tăng nhu cầu về gái mại dâm; tương tự, chiến tranh đã khiến nhiều phụ nữ mất nhà cửa, biến mại dâm trở thành phương kế sinh nhai duy nhất của họ. Số lượng nhà thổ tăng nhanh chóng, đặc biệt là gần các trại lính và trại công nhân nước ngoài.
Một quan chức nhận xét rằng phụ nữ Pháp thường đuổi theo đàn ông Việt Nam vì họ có tiền. Trung sĩ Tâm viết rằng: "Sự sung sướng từ tình dục còn tốt hơn sự sung sướng từ thuốc phiện". Một số đồng hương của ông còn khoe khoang rằng họ có nhân tình. Quan niệm "năm thê bảy thiếp" được coi là dấu hiệu cho sự giàu có và quyền lực xã hội của một người đàn ông. Để gây ấn tượng với người thân ở Đông Dương, một người đàn ông đã gửi một bức ảnh chụp cảnh anh ta đang nằm trên giường trong khi cô "nhân tình" người Pháp đang âu yếm mình.
Hệ quả tất yếu của việc lui tới nhà thổ là sự lây lan của các bệnh phong tình. Vài tháng sau khi một nhà thổ mở cửa gần nhà máy thuốc nổ ở Angoulême (nơi có hơn 2.500 người Việt làm việc), 15 người trong số họ đã mắc bệnh. Tại Bordeaux, có những thời điểm, cứ 10 công nhân nông nghiệp Việt Nam thì có 7 người bị nhiễm bệnh giang mai hoặc lậu.
Những mối quan hệ nghiêm túc và hôn nhân xuyên biên giới
Bên cạnh những cuộc gặp gỡ tình ái thoáng qua, cũng có những mối quan hệ bền vững hơn. Đàn ông Việt Nam và phụ nữ Pháp tương tác không chỉ trong nhà thổ mà còn tại nơi làm việc. Những mối liên hệ này có thể dẫn đến những mối quan hệ nghiêm túc và đôi khi là hôn nhân. Khi số lượng các cặp đôi Pháp - Việt gia tăng, chính quyền Pháp đã thực hiện các biện pháp cứng rắn để ngăn cản đàn ông Việt Nam dính líu đến phụ nữ Pháp, bằng cách chỉ đạo các giám sát viên và thị trưởng địa phương báo cáo những mối quan hệ này. Nếu một cặp đôi bị phát hiện, người đàn ông Việt Nam sẽ bị trừng phạt hoặc thuyên chuyển đến nơi khác.
Tuy nhiên, các biện pháp đó không phải lúc nào cũng hiệu quả. Sau khi Nam Trần bị điều chuyển đến Marseilles để chia cắt mối quan hệ với "người tình" Pháp, cô ấy đã tìm thấy anh ta và đưa con của họ đến Marseilles để chung sống. Mặc dù chính quyền Pháp cố gắng ngăn cản hôn nhân Pháp - Việt, nhưng khi cả hai bên đều nghiêm túc, họ có thể nộp đơn xin phép kết hôn; tuy nhiên, trước đó, người đàn ông phải trải qua một cuộc kiểm tra lý lịch và được xác nhận là đang độc thân.
Xung đột văn hóa và sự thức tỉnh bản sắc
Những mối quan hệ Pháp - Việt cũng vi phạm các phong tục truyền thống và thực hành gia đình ở Đông Dương, nơi hôn nhân thường do cha mẹ sắp đặt và cần sự đồng ý của họ. Biết rằng cha mẹ sẽ không chấp nhận cuộc hôn nhân của mình với một cô gái Pháp 18 tuổi, Nguyễn Văn Đạt đã kết hôn trước rồi mới thông báo sau. Hạ sĩ Nguyễn Văn Trung bảo mẹ mình hãy hủy bỏ cuộc hôn nhân mà bà đã sắp đặt cho anh vì anh đã "theo Công giáo và lấy vợ người Pháp". Các hồ sơ cho thấy đến cuối cuộc chiến, có 250 cặp đôi Việt - Pháp đã kết hôn chính thức và 1.363 cặp sống chung mà không có sự chấp thuận của chính quyền Pháp hoặc sự đồng ý của cha mẹ.
Tình yêu và sự thân mật đã dẫn đến những cuộc hôn nhân này, nhưng với nhiều đàn ông Việt Nam, cuộc hôn nhân đó còn là một sự khẳng định về sự trưởng thành. Những người đàn ông này chứng minh rằng, bất chấp địa vị là những kẻ bị trị sống ở Pháp, họ không khác gì những người Pháp sống ở Đông Dương: lấy phụ nữ bản địa, và lui tới các nhà thổ hay hộp đêm địa phương. Hành vi này cũng cho thấy họ không còn cảm thấy bị ràng buộc bởi các phong tục Việt Nam. Do đó, đã có một sự chuyển biến trong nhận thức, một sự thay đổi thái độ đối với cả người Pháp và trật tự đã thiết lập ở Đông Dương.
Căng thẳng sắc tộc và bạo lực
Mối quan hệ giữa đàn ông Việt Nam và phụ nữ Pháp có thể gây ra căng thẳng và xung đột giữa người Việt và đàn ông các sắc tộc khác, đặc biệt là đàn ông Pháp – những người coi người Việt là đối thủ cạnh tranh không chỉ về phụ nữ mà còn về việc làm. Một binh sĩ Pháp than thở: "Chúng ta chiến đấu để người Trung Quốc, người Ả Rập và người Tây Ban Nha có thể cưới vợ và con gái của chúng ta, và chia sẻ nước Pháp này – thứ mà sớm muộn gì chúng ta cũng sẽ phải hy sinh tính mạng ở mặt trận hay sao?"
Để trút giận, đàn ông Pháp đôi khi quấy rối, xúc phạm và hành hung công nhân nước ngoài, và thỉnh thoảng cũng xảy ra các vụ giết người. Tại Versailles, công nhân Việt Nam bị người Pháp chế giễu vì nhuộm răng đen, cách họ tắm rửa và cách ăn mặc, dẫn đến bạo lực giữa hai nhóm. Trong quân đội, sự thù địch này cũng không kém phần dữ dội. Theo J. Bosc, một người giám sát điều kiện sống và làm việc của người Đông Dương, binh lính và sĩ quan Pháp trong trung đoàn bộ binh ở vùng Meuse đã gây ra thương tích nghiêm trọng cho lính Việt Nam trong nhiều dịp. Một người Việt Nam đã bị đánh đập dã man và bị giết vào ngày 31 tháng 5 năm 1917, và một vụ việc tương tự xảy ra vào tháng sau đó. Binh lính Pháp cáo buộc các nạn nhân là những kẻ hèn nhát vì không chiến đấu ở tiền tuyến. Những người đàn ông Việt Nam bị bắt gặp đi chơi với phụ nữ Pháp cũng bị tấn công. Cang Xuong viết rằng một ngày sau khi đến thăm Renée, một đồng nghiệp nữ, anh đã bị một nhóm "côn đồ" [Pháp] đuổi đánh. Vì yếu thế, anh đã phải "cam chịu những cú đấm và cú đá" trong khi chạy về khu trại của mình.
Vụ đụng độ đẫm máu với binh lính Senegal
Sự cạnh tranh về phụ nữ giữa đàn ông Việt Nam và đàn ông châu Phi cũng làm bùng phát căng thẳng sắc tộc, thậm chí dẫn đến án mạng, như vào tháng 10 năm 1918. Tiểu đoàn 119 Senegal và 483 lính thợ Việt Nam thuộc lực lượng Công binh được triển khai để xây dựng một con đường nối Morlaàs với Pau. Người Senegal căm ghét người Việt vì người Việt có nhiều tiền hơn, thức ăn ngon hơn, và được người dân địa phương cũng như phụ nữ tại một nhà thổ gần đó ưu ái hơn.
Tối ngày 27 tháng 10 năm 1918, sau khi rời một hộp đêm, ba người đàn ông Việt Nam đã bị một người Senegal phục kích tấn công. Một người bị thương trong khi hai người kia chạy thoát. Sau đó, người Việt đã trả đũa bằng cách bắn một binh sĩ Senegal tình cờ đi ngang qua doanh trại của họ. Trong một cuộc phản công, một số thành viên của tiểu đoàn Senegal đã kích nổ các thùng thuốc súng để gây ra các vụ nổ; những người khác tự trang bị súng trường và lưỡi lê lấy trộm từ kho đạn và tấn công lính thợ Việt Nam khi họ đang ngủ trong lán trại. Vụ việc chỉ kết thúc khi người Senegal hết đạn và cảnh sát chống bạo động Pháp ập đến. 16 người Việt thiệt mạng, 18 người bị thương nặng, và nhiều người khác bị thương nhẹ. Lo sợ người Việt sẽ trả thù, chính quyền quân sự đã chia nhỏ họ thành các đơn vị ít người và điều chuyển đến các vùng khác nhau của Pháp. Chỉ có một người Senegal bị đưa ra xét xử và kết án.
Kết quả này không mang lại cho đàn ông Việt Nam nhiều niềm tin vào hệ thống tư pháp của Pháp; thay vào đó, nó tạo ra một nhận thức sâu sắc về sự bị gạt ra bên lề về mặt sắc tộc và quốc gia. Ý thức về sự bất công sắc tộc này sẽ ngày càng trở nên mang tính chính trị hóa thông qua sự tuyên truyền của ĐCS Pháp trong những năm sau chiến tranh, và sẽ góp phần vào sự thay đổi dần dần trong thái độ của những người đàn ông này đối với thực dân Pháp.
Sacrifices, sex, race: Vietnamese experiences in the First World War - Kimloan Hill Vu
.png "Sex :vozvn (19):"){kind=icon}
đáng lắm
.png "Sex :vozvn (25):"){kind=icon}
