Tính Giao
Thích phó đà
Sĩ phong(1) nước ta, suy đồi đi là tự đời Lê trung hưng về sau. Lúc bấy giờ các vua nhà Lê vẫn cầm quyền mà họ Trịnh dám dấy lên cướp quyền, quan lại và sĩ dân trong nước đều theo họ Trịnh. Hóa nên cái tâm lý sĩ phu thời ấy có hai đàng: thờ vua Lê để tránh tiếng phản quân; thờ họ Trịnh để kiếm đường thực lợi. Ban đầu chắc cũng có người áy náy trong lòng, về sau tập thành quen, không còn biết thế nào là sỉ nhục.
Một người như thế thì trăm nghìn người hùa theo, người trên như thế thì người dưới bắt chước theo, thành ra cả một nước đều bỏ mất đại nghĩa, quên mất liêm sỉ, mà đổ xô nhau vào vòng danh lợi. Từ đó về sau, người mình trở nên mềm như con bún, không biết vua là gì, không biết nước là gì, hễ ai mạnh thì theo. Lòng tự trọng của người mình như ngọn lửa đã tắt, không còn bừng lên, như hột giống bị ẩm, không còn nứt lên được. Lại thêm cái kiểu chuyên chế từ xưa đến nay, cứ ở trên đè xuống ở dưới đợ(2) lên, làm cho nhân dân ngày một đê hèn, ngày một yếu ớt. Lòng tham lợi mạnh hơn lòng tư kỷ(3) thì luồn cúi lạy lục mấy cũng chẳng từ; ưa cái sống đục hơn cái thác trong, thì mặt dày mày dày đâu có quản.
(1) Khí thế, tinh thần.
(2) Theo Tự vị An Nam La Tinh (1772-1773) đợ có một nghĩa cổ "trao của tin cho ai", ở đây tạm hiểu là nhẫn nhục chấp nhận.
(3) Tự ý thức về cá nhân mình.
Một người như thế thì trăm nghìn người hùa theo, người trên như thế thì người dưới bắt chước theo, thành ra cả một nước đều bỏ mất đại nghĩa, quên mất liêm sỉ, mà đổ xô nhau vào vòng danh lợi. Từ đó về sau, người mình trở nên mềm như con bún, không biết vua là gì, không biết nước là gì, hễ ai mạnh thì theo. Lòng tự trọng của người mình như ngọn lửa đã tắt, không còn bừng lên, như hột giống bị ẩm, không còn nứt lên được. Lại thêm cái kiểu chuyên chế từ xưa đến nay, cứ ở trên đè xuống ở dưới đợ(2) lên, làm cho nhân dân ngày một đê hèn, ngày một yếu ớt. Lòng tham lợi mạnh hơn lòng tư kỷ(3) thì luồn cúi lạy lục mấy cũng chẳng từ; ưa cái sống đục hơn cái thác trong, thì mặt dày mày dày đâu có quản.
Phan Khôi
Luận về khí tiết, Hữu Thanh, 1923
Luận về khí tiết, Hữu Thanh, 1923
(1) Khí thế, tinh thần.
(2) Theo Tự vị An Nam La Tinh (1772-1773) đợ có một nghĩa cổ "trao của tin cho ai", ở đây tạm hiểu là nhẫn nhục chấp nhận.
(3) Tự ý thức về cá nhân mình.

