Ngày Quốc Khánh thấy đi đâu cũng hát câu: Cọc chông cắm nơi Bạch Đằng Giang, đành tìm hiểu về bãi cọc xem trận chiến thế nào. Và sau khi tìm hiểu thì mình thấy có một số điểm chưa thuyết phục. Lập chủ đề này để mời các cao nhân vào bàn luận
Dù trận chiến Bạch Đằng là sự kiện lịch sử có cơ sở tư liệu rất vững chắc. Nguyên sử ghi quân Nguyên bị chặn tại Bạch Đằng, khi thủy triều rút thì thuyền mắc lại và quân Nguyên chịu tổn thất nặng. An Nam chí lược cũng ghi nhận quân Nguyên “triều thoái quân hãm” – nước rút khiến quân bị mắc kẹt. Vì vậy, vấn đề không nằm ở việc trận đánh có thật hay không, mà ở câu hỏi: những bãi cọc được phát hiện tại Bạch Đằng có thực sự là trận địa cọc của năm 1288?
Khảo cổ học đã chứng minh khu vực này tồn tại nhiều hệ thống cọc gỗ cổ. Tuy nhiên, chính các nghiên cứu khảo cổ quốc tế vẫn cho rằng phạm vi chiến trường và chức năng của các bãi cọc chưa được xác định hoàn toàn. Tại Yên Giang và Vạn Muối, ngoài cọc gỗ, chưa phát hiện xác tàu hoặc tập hợp hiện vật đặc thù như gươm, giáo, vũ khí, áo giáp… đủ để trực tiếp chứng minh một trận hải chiến quy mô lớn.
Niên đại cũng đặt ra vấn đề. Hai mẫu gỗ Yên Giang được định tuổi tại Berlin năm 1969 cho kết quả 1335 ± 100 BP và 1100 ± 100 BP, cổ hơn đáng kể so với năm 1288. Phòng thí nghiệm lưu ý khả năng mẫu lấy từ phần lõi của cây gỗ già, nhưng như vậy kết quả vẫn không thể dùng để xác nhận niên đại 1288. Đặc biệt, nghiên cứu công bố trên The Holocene năm 2026, dựa trên tám mẫu AMS tại Cao Quý và Đầm Thượng, cho niên đại khoảng 566–352 TCN, và diễn giải các cọc này là dấu tích nhà sàn Đông Sơn muộn. Điều đó cho thấy không thể mặc nhiên coi mọi cọc cổ trong vùng Bạch Đằng là cọc của trận chiến 1288.
Một vấn đề khác ít được đặt ra là kỹ thuật đóng cọc dưới nước. Với công nghệ thế kỷ XIII, việc vận chuyển, định vị và đóng hàng trăm hoặc hàng nghìn cọc gỗ lớn xuống lòng một cửa sông chịu thủy triều không phải công việc đơn giản. Cọc phải được đưa tới đúng vị trí, giữ ổn định trên nền bùn hoặc cát, sau đó đóng đủ sâu và đúng góc. Nếu thực sự bố trí một trận địa lớn dưới lòng sông, cần có phương thức thi công, phương tiện nổi, nhân lực và tổ chức rất đáng kể. Các nghiên cứu khảo cổ hiện nay vẫn chưa xác định được một cách chắc chắn cọc được đóng bằng phương pháp nào, từ phương tiện gì và bằng kỹ thuật nào trong điều kiện nước sâu và thủy triều.
Chiến thuật cũng còn nhiều câu hỏi. Tại Má Ngựa, ước tính lòng sông cổ sâu khoảng 5,2–5,5 m khi triều cao và 3,0–3,2 m khi triều thấp, trong khi mớn nước tàu Nguyên được ước tính khoảng 2,5 m. Như vậy, thủy triều rút hoàn toàn có thể khiến tàu lớn mất khả năng cơ động. Nhưng điều đó chưa giải thích được vai trò chính xác của cọc: cọc dùng để đâm thủng tàu, làm chướng ngại hay chỉ phối hợp với địa hình và thủy triều?
Cuối cùng là vấn đề chiến thuật: một hạm đội lớn có tàu trinh sát và không dễ dàng lao thẳng vào một bãi cọc nếu có thể quan sát được. Muốn mô hình “nhử tàu vào bãi cọc” thuyết phục, cần chứng minh rằng cọc nằm trong một luồng nước đủ sâu khi triều cao nhưng khó phát hiện và khó tránh khi nước rút.
Theo nghĩa đó, làm sao để đồng nhất các di tích cọc cổ với trận chiến và xây dựng nên một mô hình chiến trường hoàn chỉnh khi bằng chứng khảo cổ trực tiếp vẫn là câu hỏi chưa có lời giải cụ thể.
Dù trận chiến Bạch Đằng là sự kiện lịch sử có cơ sở tư liệu rất vững chắc. Nguyên sử ghi quân Nguyên bị chặn tại Bạch Đằng, khi thủy triều rút thì thuyền mắc lại và quân Nguyên chịu tổn thất nặng. An Nam chí lược cũng ghi nhận quân Nguyên “triều thoái quân hãm” – nước rút khiến quân bị mắc kẹt. Vì vậy, vấn đề không nằm ở việc trận đánh có thật hay không, mà ở câu hỏi: những bãi cọc được phát hiện tại Bạch Đằng có thực sự là trận địa cọc của năm 1288?
Khảo cổ học đã chứng minh khu vực này tồn tại nhiều hệ thống cọc gỗ cổ. Tuy nhiên, chính các nghiên cứu khảo cổ quốc tế vẫn cho rằng phạm vi chiến trường và chức năng của các bãi cọc chưa được xác định hoàn toàn. Tại Yên Giang và Vạn Muối, ngoài cọc gỗ, chưa phát hiện xác tàu hoặc tập hợp hiện vật đặc thù như gươm, giáo, vũ khí, áo giáp… đủ để trực tiếp chứng minh một trận hải chiến quy mô lớn.
Niên đại cũng đặt ra vấn đề. Hai mẫu gỗ Yên Giang được định tuổi tại Berlin năm 1969 cho kết quả 1335 ± 100 BP và 1100 ± 100 BP, cổ hơn đáng kể so với năm 1288. Phòng thí nghiệm lưu ý khả năng mẫu lấy từ phần lõi của cây gỗ già, nhưng như vậy kết quả vẫn không thể dùng để xác nhận niên đại 1288. Đặc biệt, nghiên cứu công bố trên The Holocene năm 2026, dựa trên tám mẫu AMS tại Cao Quý và Đầm Thượng, cho niên đại khoảng 566–352 TCN, và diễn giải các cọc này là dấu tích nhà sàn Đông Sơn muộn. Điều đó cho thấy không thể mặc nhiên coi mọi cọc cổ trong vùng Bạch Đằng là cọc của trận chiến 1288.
Một vấn đề khác ít được đặt ra là kỹ thuật đóng cọc dưới nước. Với công nghệ thế kỷ XIII, việc vận chuyển, định vị và đóng hàng trăm hoặc hàng nghìn cọc gỗ lớn xuống lòng một cửa sông chịu thủy triều không phải công việc đơn giản. Cọc phải được đưa tới đúng vị trí, giữ ổn định trên nền bùn hoặc cát, sau đó đóng đủ sâu và đúng góc. Nếu thực sự bố trí một trận địa lớn dưới lòng sông, cần có phương thức thi công, phương tiện nổi, nhân lực và tổ chức rất đáng kể. Các nghiên cứu khảo cổ hiện nay vẫn chưa xác định được một cách chắc chắn cọc được đóng bằng phương pháp nào, từ phương tiện gì và bằng kỹ thuật nào trong điều kiện nước sâu và thủy triều.
Chiến thuật cũng còn nhiều câu hỏi. Tại Má Ngựa, ước tính lòng sông cổ sâu khoảng 5,2–5,5 m khi triều cao và 3,0–3,2 m khi triều thấp, trong khi mớn nước tàu Nguyên được ước tính khoảng 2,5 m. Như vậy, thủy triều rút hoàn toàn có thể khiến tàu lớn mất khả năng cơ động. Nhưng điều đó chưa giải thích được vai trò chính xác của cọc: cọc dùng để đâm thủng tàu, làm chướng ngại hay chỉ phối hợp với địa hình và thủy triều?
Cuối cùng là vấn đề chiến thuật: một hạm đội lớn có tàu trinh sát và không dễ dàng lao thẳng vào một bãi cọc nếu có thể quan sát được. Muốn mô hình “nhử tàu vào bãi cọc” thuyết phục, cần chứng minh rằng cọc nằm trong một luồng nước đủ sâu khi triều cao nhưng khó phát hiện và khó tránh khi nước rút.
Theo nghĩa đó, làm sao để đồng nhất các di tích cọc cổ với trận chiến và xây dựng nên một mô hình chiến trường hoàn chỉnh khi bằng chứng khảo cổ trực tiếp vẫn là câu hỏi chưa có lời giải cụ thể.
