(KTSG) - Quí 1-2026 đã xác lập một kỷ lục mới với tổng kim ngạch xuất nhập khẩu đạt 249,5 tỉ đô la, tăng 23% so với cùng kỳ năm trước. Đặc biệt, tăng trưởng đạt 7,83%, một con số rất ấn tượng nếu đặt cạnh mức 6,93% của quí 1-2025. Tuy nhiên, đằng sau những con số ấn tượng này dường như có một nghịch lý đáng suy ngẫm.
Cán cân thương mại đã chuyển dịch từ trạng thái xuất siêu 3,16 tỉ đô la (quí 1-2025) sang nhập siêu 3,64 tỉ đô la. Theo logic thông thường của phương pháp tính GDP từ phía sử dụng (Expenditure Approach), khi xuất khẩu ròng chuyển từ trạng thái dương sang âm, nó sẽ tạo áp lực kéo giảm tốc độ tăng trưởng GDP.
Thế nhưng, thực tế lại ngược lại - GDP vẫn tăng vọt lên 7,83%. Các thành tố khác như tiêu dùng cuối cùng chỉ tăng nhẹ từ 7,45% lên 8,45%, tích lũy tài sản thậm chí còn giảm nhẹ từ 7,24% xuống 7,18%.
Sự chênh lệch này trước hết có thể được giải thích bằng biến động giá cả trong xuất nhập khẩu hàng hóa và dịch vụ. Khi giá xuất khẩu tăng nhanh hơn giá nhập khẩu, hoặc giá nguyên liệu đầu vào giảm sâu trong khi giá thành phẩm xuất khẩu duy trì ổn định, phần giá trị gia tăng (VA) tạo ra trong nước sẽ lớn hơn dù khối lượng thực tế không thay đổi tương ứng. Điều này có thể giúp GDP (theo giá so sánh) vẫn đạt mức cao bất chấp thâm hụt thương mại về mặt giá trị.
Chúng ta cần nhìn nhận rằng nhập siêu không phải lúc nào cũng xấu. Nếu dòng vốn nhập siêu quí 1-2026 tập trung chủ yếu vào máy móc, thiết bị và nguyên nhiên vật liệu phục vụ sản xuất, nó cho thấy một năng lực cung ứng đang được nén lại để bùng nổ trong các quí sau.
Tuy nhiên, nhìn vào cấu trúc sản xuất hiện nay, đây cũng là minh chứng cho thấy nền kinh tế vẫn đang lún sâu vào mô hình gia công, nơi mà mỗi đồng xuất khẩu đều đòi hỏi một lượng nhập khẩu tương ứng về linh kiện, nguyên liệu và máy móc thiết bị.
Thế nhưng, thực tế lại ngược lại - GDP vẫn tăng vọt lên 7,83%. Các thành tố khác như tiêu dùng cuối cùng chỉ tăng nhẹ từ 7,45% lên 8,45%, tích lũy tài sản thậm chí còn giảm nhẹ từ 7,24% xuống 7,18%.
Sự chênh lệch này trước hết có thể được giải thích bằng biến động giá cả trong xuất nhập khẩu hàng hóa và dịch vụ. Khi giá xuất khẩu tăng nhanh hơn giá nhập khẩu, hoặc giá nguyên liệu đầu vào giảm sâu trong khi giá thành phẩm xuất khẩu duy trì ổn định, phần giá trị gia tăng (VA) tạo ra trong nước sẽ lớn hơn dù khối lượng thực tế không thay đổi tương ứng. Điều này có thể giúp GDP (theo giá so sánh) vẫn đạt mức cao bất chấp thâm hụt thương mại về mặt giá trị.
Chúng ta cần nhìn nhận rằng nhập siêu không phải lúc nào cũng xấu. Nếu dòng vốn nhập siêu quí 1-2026 tập trung chủ yếu vào máy móc, thiết bị và nguyên nhiên vật liệu phục vụ sản xuất, nó cho thấy một năng lực cung ứng đang được nén lại để bùng nổ trong các quí sau.
Tuy nhiên, nhìn vào cấu trúc sản xuất hiện nay, đây cũng là minh chứng cho thấy nền kinh tế vẫn đang lún sâu vào mô hình gia công, nơi mà mỗi đồng xuất khẩu đều đòi hỏi một lượng nhập khẩu tương ứng về linh kiện, nguyên liệu và máy móc thiết bị.
Dữ liệu cũng cho thấy trong quí 1-2026 xuất khẩu của khu vực kinh tế trong nước giảm mạnh 16,6%, trong khi đó, khu vực FDI lại tăng trưởng phi mã ở mức 33,3%.
Hiện nay, tỷ trọng xuất khẩu của khối FDI đã chiếm trên 80% tổng kim ngạch xuất khẩu, một con số kỷ lục nếu so với mức khoảng 73% của những năm trước đây.
Sự phụ thuộc quá lớn vào khối FDI dẫn đến hiện tượng “rò rỉ luồng tiền” ra nước ngoài thông qua chi trả sở hữu (Property Income).
Khi một nền kinh tế tăng trưởng dựa trên vốn ngoại, GDP có thể sẽ cao, nhưng GNI (Gross National Income - Thu nhập quốc gia) và NDI (National Disposable Income - Thu nhập quốc gia khả dụng) sẽ bị bào mòn, từ đó quan hệ giữa tiết kiệm và đầu tư bị phá vỡ.
Nhìn lại số liệu năm 2023(1), với tỷ trọng xuất khẩu của khối FDI 73%, luồng tiền chi trả sở hữu thuần ra nước ngoài đã lên tới khoảng 21 tỉ đô la. Hiện nay, với tỷ trọng xuất khẩu của khối FDI trên 80%, áp lực “chảy máu” tài chính thông qua lợi nhuận của các tập đoàn đa quốc gia chuyển về nước là khá đáng lo lắng.
Tăng trưởng GDP khi đó chỉ còn là những con số mang tính “thống kê hộ” cho các tập đoàn nước ngoài, trong khi nguồn lực thực sự (saving) để tích lũy cho nền kinh tế nội địa lại rất mỏng manh.
Sử dụng các hệ số lan tỏa từ mô hình phân tích cân đối liên ngành (Input-Output analysis) cho thấy:
- Xuất khẩu: Có hệ số lan tỏa đến giá trị sản xuất (Output) rất cao, nhưng lan tỏa đến VA lại cực thấp. Khả năng lan tỏa đến VA của xuất khẩu chỉ chiếm vỏn vẹn 9% trong tổng lan tỏa đến sản lượng.
- Tiêu dùng cuối cùng: Ngược lại, tiêu dùng cuối cùng có khả năng lan tỏa đến VA lên tới 16%.
Nói cách khác, chúng ta đang tạo ra doanh thu khổng lồ cho thế giới nhưng “miếng bánh” VA thực tế mà người dân và doanh nghiệp nội địa nhận được lại không tương xứng. Tăng trưởng GDP thực chất đang bị pha loãng bởi sự thâm dụng vốn ngoại và tính chất lắp ráp của chuỗi giá trị toàn cầu.
Bức tranh kinh tế quí 1-2026 dù lấp lánh với những con số tăng trưởng, nhưng thực tế lại đang ẩn chứa những rủi ro về cấu trúc. Nền kinh tế đang trở thành một “cái bánh lớn nhưng thực ăn lại nhỏ” do sự lấn lướt của khối FDI và sự suy yếu tương đối của khu vực kinh tế tư nhân trong nước.
Để phát triển bền vững, Việt Nam không thể mãi hài lòng với việc làm “bãi đáp” cho các công đoạn lắp ráp cuối cùng. Chính sách công nghiệp cần chuyển dịch mạnh mẽ từ việc thu hút FDI bằng mọi giá sang việc thúc đẩy công nghiệp hỗ trợ, tăng cường kết nối giữa doanh nghiệp nội và khối ngoại để nâng cao tỷ lệ nội địa hóa.
Nếu không cải thiện được hệ số lan tỏa của xuất khẩu đến VA, chúng ta sẽ mãi rơi vào cái bẫy “tăng trưởng nhưng không giàu”, nơi mà con số GDP vẫn tăng nhưng túi tiền của người dân và tiềm lực của doanh nghiệp nội địa vẫn dậm chân tại chỗ. Luồng tiền sẽ tiếp tục chảy đi, để lại cho chúng ta những báo cáo thống kê đẹp nhưng thiếu đi sức sống thực sự của nền kinh tế.
Hiện nay, tỷ trọng xuất khẩu của khối FDI đã chiếm trên 80% tổng kim ngạch xuất khẩu, một con số kỷ lục nếu so với mức khoảng 73% của những năm trước đây.
Sự phụ thuộc quá lớn vào khối FDI dẫn đến hiện tượng “rò rỉ luồng tiền” ra nước ngoài thông qua chi trả sở hữu (Property Income).
Khi một nền kinh tế tăng trưởng dựa trên vốn ngoại, GDP có thể sẽ cao, nhưng GNI (Gross National Income - Thu nhập quốc gia) và NDI (National Disposable Income - Thu nhập quốc gia khả dụng) sẽ bị bào mòn, từ đó quan hệ giữa tiết kiệm và đầu tư bị phá vỡ.
Nhìn lại số liệu năm 2023(1), với tỷ trọng xuất khẩu của khối FDI 73%, luồng tiền chi trả sở hữu thuần ra nước ngoài đã lên tới khoảng 21 tỉ đô la. Hiện nay, với tỷ trọng xuất khẩu của khối FDI trên 80%, áp lực “chảy máu” tài chính thông qua lợi nhuận của các tập đoàn đa quốc gia chuyển về nước là khá đáng lo lắng.
Tăng trưởng GDP khi đó chỉ còn là những con số mang tính “thống kê hộ” cho các tập đoàn nước ngoài, trong khi nguồn lực thực sự (saving) để tích lũy cho nền kinh tế nội địa lại rất mỏng manh.
Sử dụng các hệ số lan tỏa từ mô hình phân tích cân đối liên ngành (Input-Output analysis) cho thấy:
- Xuất khẩu: Có hệ số lan tỏa đến giá trị sản xuất (Output) rất cao, nhưng lan tỏa đến VA lại cực thấp. Khả năng lan tỏa đến VA của xuất khẩu chỉ chiếm vỏn vẹn 9% trong tổng lan tỏa đến sản lượng.
- Tiêu dùng cuối cùng: Ngược lại, tiêu dùng cuối cùng có khả năng lan tỏa đến VA lên tới 16%.
Nói cách khác, chúng ta đang tạo ra doanh thu khổng lồ cho thế giới nhưng “miếng bánh” VA thực tế mà người dân và doanh nghiệp nội địa nhận được lại không tương xứng. Tăng trưởng GDP thực chất đang bị pha loãng bởi sự thâm dụng vốn ngoại và tính chất lắp ráp của chuỗi giá trị toàn cầu.
Bức tranh kinh tế quí 1-2026 dù lấp lánh với những con số tăng trưởng, nhưng thực tế lại đang ẩn chứa những rủi ro về cấu trúc. Nền kinh tế đang trở thành một “cái bánh lớn nhưng thực ăn lại nhỏ” do sự lấn lướt của khối FDI và sự suy yếu tương đối của khu vực kinh tế tư nhân trong nước.
Để phát triển bền vững, Việt Nam không thể mãi hài lòng với việc làm “bãi đáp” cho các công đoạn lắp ráp cuối cùng. Chính sách công nghiệp cần chuyển dịch mạnh mẽ từ việc thu hút FDI bằng mọi giá sang việc thúc đẩy công nghiệp hỗ trợ, tăng cường kết nối giữa doanh nghiệp nội và khối ngoại để nâng cao tỷ lệ nội địa hóa.
Nếu không cải thiện được hệ số lan tỏa của xuất khẩu đến VA, chúng ta sẽ mãi rơi vào cái bẫy “tăng trưởng nhưng không giàu”, nơi mà con số GDP vẫn tăng nhưng túi tiền của người dân và tiềm lực của doanh nghiệp nội địa vẫn dậm chân tại chỗ. Luồng tiền sẽ tiếp tục chảy đi, để lại cho chúng ta những báo cáo thống kê đẹp nhưng thiếu đi sức sống thực sự của nền kinh tế.
