1. Tại sao chế độ quân dịch bị bãi bỏ vào năm 1973?
Bài báo nhắc đến mốc 1973 nhưng có thể không đi sâu vào
động cơ thực sự đằng sau nó. Việc nước Mỹ chấm dứt quân dịch không hoàn toàn xuất phát từ việc muốn nâng cao tính chuyên nghiệp của quân đội, mà là một
nước cờ chính trị của Tổng thống Richard Nixon nhằm dập tắt phong trào phản chiến Việt Nam.
- Bối cảnh: Trong chiến tranh Việt Nam, phong trào biểu tình bùng nổ trên các khu học xá đại học Mỹ. Lý do lớn nhất khiến sinh viên Mỹ (như nhóm Students for a Democratic Society - SDS) xuống đường dữ dội là vì họ có nguy cơ bị bắt lính (Drafted) qua hệ thống quay số bốc thăm (Draft Lottery).
- Ủy ban Gates (Gates Commission): Để tước đi "ngọn lửa" của phong trào biểu tình, Nixon đã lập ra một ủy ban do cựu Bộ trưởng Quốc phòng Thomas Gates lãnh đạo, với sự tham gia của nhà kinh tế học nổi tiếng Milton Friedman. Friedman lập luận rằng quân dịch là một dạng "thuế bóc lột" sức lao động vô lý và không hiệu quả về mặt kinh tế.
- Hậu quả tức thời: Khi quân dịch bị bãi bỏ vào tháng 1/1973, sinh viên Mỹ không còn bị đe dọa bắt lính. Ngay lập tức, phong trào biểu tình phản chiến xẹp xuống nhanh chóng, dù bom đạn vẫn rơi ở Đông Dương. Đây chính là minh chứng rõ nhất cho lập luận của Zelizer: Công chúng chỉ phản đối chiến tranh khi lợi ích sống còn của chính họ bị đe dọa.
2. Sự trỗi dậy của "Tổng thống Đế vương"
Zelizer nhấn mạnh hậu quả của việc bỏ quân dịch đối với "Presidential power", khái niệm này trong chính trị học Mỹ gọi là
Imperial Presidency (Chế độ Tổng thống Đế vương).
- Theo Hiến pháp Mỹ (Điều I, Khoản 8), chỉ có Quốc hội mới có quyền tuyên chiến. Tuy nhiên, lần cuối cùng Quốc hội Mỹ chính thức tuyên chiến là Thế chiến II.
- Từ sau chiến tranh Việt Nam, và đặc biệt là sau sự kiện 9/11 (2001), các Tổng thống Mỹ (Bush, Obama, Trump, Biden) đã sử dụng Giấy phép Sử dụng Lực lượng Quân sự (AUMF) để tự do triển khai quân đội khắp toàn cầu (Iraq, Afghanistan, Syria, Yemen, Somalia...).
- Sự liên kết với Quân dịch: Nếu nước Mỹ có quân dịch, Quốc hội sẽ vô cùng ngần ngại khi cấp cho Tổng thống quyền lực này, vì các nghị sĩ sẽ bị cử tri trừng phạt nếu con cái họ bị ép ra chiến trường và bỏ mạng. Bằng cách chuyên nghiệp hóa quân đội, Quốc hội và người dân đã ký một bản "hợp đồng ngầm" với hành pháp: Tổng thống cứ việc gây chiến ở nước ngoài để bảo vệ lợi ích Mỹ, miễn là đừng bắt công chúng thường dân phải đổ máu.
3. Hố sâu ngăn cách Dân sự - Quân sự
Đây là hệ lụy xã hội nghiêm trọng nhất của việc bỏ quân dịch mà giới học giả quân sự Mỹ luôn lo ngại. Khi không còn quân dịch, Lực lượng Tình nguyện (AVF) đã biến thành một "giai cấp" (caste) tách biệt khỏi phần còn lại của xã hội Mỹ.
- Gánh nặng thiểu số: Hiện nay, chưa đến 1% dân số Mỹ phục vụ trong quân đội (so với khoảng 9% trong Thế chiến II). Gánh nặng chiến tranh (thương vong, PTSD - rối loạn căng thẳng sau chấn thương, tự sát, tỷ lệ ly hôn cao) chỉ đè lên một nhóm rất nhỏ.
- Tính kế thừa gia đình: Quân đội Mỹ ngày nay gần như trở thành một nghề "cha truyền con nối". Gần 80% lính mới nhập ngũ có người nhà từng phục vụ trong quân đội, và 30% có cha mẹ là quân nhân.
- Khoảng cách địa lý và giai cấp: Phần lớn binh lính đến từ các bang miền Nam (như Texas, Florida, Georgia) hoặc vùng nông thôn, những nơi có ít cơ hội việc làm tốt, trong khi thanh niên ở các trung tâm kinh tế lớn hoặc thuộc tầng lớp tinh hoa thượng lưu (nhà giàu, chính trị gia) hầu như vắng bóng trong quân đội. Chiến tranh đã trở thành công việc của "nhà người khác".
4. Bối cảnh 2026: Xung đột với Iran và sự thờ ơ của công chúng
Bài viết của Zelizer ra đời trong bối cảnh giả định/thực tế của năm 2026, khi chính quyền Tổng thống Trump (nhiệm kỳ 2) leo thang các hành động quân sự chống lại Iran.
- Nếu đối đầu với một quốc gia có quy mô quân sự lớn như Iran xảy ra vào thập niên 1960, nước Mỹ sẽ phải huy động hàng trăm ngàn thanh niên qua quân dịch, dẫn đến bạo loạn trên toàn quốc.
- Nhưng vào năm 2026, nhờ chiến tranh công nghệ cao (Drone, tên lửa tầm xa) và Lực lượng Tình nguyện, các hành động quân sự diễn ra ở Trung Đông hoàn toàn xa rời thực tế hàng ngày của người Mỹ. Họ vẫn theo dõi giải bóng đá, lo lắng về lạm phát, chứng khoán, trong khi bom đạn đang rơi ở một nơi xa xôi dưới danh nghĩa của họ. Tác giả chỉ trích sự "mất cảm giác đạo đức" này của nền dân chủ Mỹ.
5. Khủng hoảng tuyển quân trầm trọng hiện tại
Một khía cạnh chí mạng khác mà Lực lượng Tình nguyện 100% đang phải trả giá vào năm 2024-2026 là
quân đội Mỹ không thể tìm đủ người để duy trì quy mô.
- Các quân chủng (đặc biệt là Lục quân và Hải quân) liên tục không đạt chỉ tiêu tuyển quân hàng năm (thiếu hụt hàng chục nghìn người).
- Nguyên nhân: Lầu Năm Góc báo cáo rằng khoảng 77% thanh niên Mỹ (độ tuổi 17-24) không đủ tiêu chuẩn nhập ngũ vì các vấn đề về sức khỏe (béo phì), vướng vòng lao lý, hoặc sử dụng ma túy/thuốc an thần. Hơn nữa, thế hệ Gen Z ngày càng có xu hướng ác cảm hoặc không quan tâm đến đời sống binh nghiệp.
- Nếu không có quân dịch làm phương án dự phòng, nước Mỹ đang đứng trước nguy cơ suy yếu năng lực răn đe toàn cầu trầm trọng.
6. Cuộc chiến pháp lý xoay quanh "Hệ thống Tuyển chọn"
Một bối cảnh rất cập nhật là các nỗ lực tại Thượng viện Mỹ xoay quanh
Đạo luật Tuyển chọn Quân sự (Military Selective Service Act).
- Dù đã bỏ quân dịch từ 1973, Mỹ vẫn duy trì hệ thống dự phòng: Mọi nam giới Mỹ khi tròn 18 tuổi đều bắt buộc phải đăng ký tên vào danh sách Selective Service. Nếu có Chiến tranh thế giới thứ 3 nổ ra, danh sách này sẽ được dùng để bắt lính.
- Nỗ lực bãi bỏ: Mới đây nhất, một nhóm các Thượng nghị sĩ lưỡng đảng (như Rand Paul của đảng Cộng hòa và Ron Wyden của đảng Dân chủ) đã liên tục đệ trình dự luật nhằm xóa bỏ hoàn toàn hệ thống này, cho rằng nó tốn kém (hơn 30 triệu USD/năm), lỗi thời và vi hiến.
- Tranh cãi về Phụ nữ: Một vấn đề nóng bỏng khác không được giải quyết triệt để là: Nếu khôi phục quân dịch, liệu phụ nữ có bị bắt lính không? Quân đội hiện đã mở mọi vị trí chiến đấu cho nữ giới, khiến nhiều chuyên gia pháp lý và tư lệnh quân đội (như Thượng nghị sĩ Jack Reed) lập luận rằng bắt buộc chỉ nam giới đăng ký quân dịch là sự phân biệt giới tính. Các dự thảo bổ sung nữ giới vào danh sách bốc thăm quân dịch luôn vấp phải sự phản đối gay gắt của các nhóm bảo thủ (những người tin rằng việc đẩy phụ nữ ra tuyến đầu là phi đạo đức), tạo ra một điểm bế tắc chính trị khổng lồ ở Đồi Capitol.