Cuộc chiến không hồi kết với "giặc chuột" và bài học đắt giá về chính sách công
HÀ NỘI – Vào năm 1902, khi chính quyền thực dân Pháp hào hứng khánh thành hệ thống cống ngầm hiện đại bậc nhất Đông Dương, họ không hề hay biết rằng mình vừa đặt nền móng cho một trong những cuộc khủng hoảng đô thị kỳ lạ nhất lịch sử: Chiến dịch diệt chuột năm 1902 – câu chuyện sau này trở thành minh chứng kinh điển cho sự thất bại của các chính sách công thiếu tính toán.
"Đường cao tốc" ngầm và nguy cơ dịch bệnh
Đầu thế kỷ 20, trong nỗ lực biến Hà Nội thành "Paris thu nhỏ", giới cầm quyền Pháp đã cho xây dựng khu phố Tây hiện đại với hàng chục ki-lô-mét cống ngầm. Tuy nhiên, hệ thống này vô tình trở thành một "thiên đường" cho loài chuột cống (Rattus norvegicus). Tối tăm, ấm áp, không có kẻ thù tự nhiên và ngập tràn thức ăn, các đường ống nhanh chóng bùng nổ số lượng quần thể chuột.
Mọi chuyện trở nên tồi tệ khi chuột bắt đầu men theo đường ống xả, chui ngược lên bồn cầu và các dinh thự xa hoa của quan chức Pháp. Đến giữa năm 1902, khi mầm bệnh dịch hạch xuất hiện và đe dọa trực tiếp đến tính mạng giới thượng lưu, chính quyền Pháp buộc phải phát động một cuộc chiến tổng lực nhằm xóa sổ loài gặm nhấm này.
Từ đội quân săn chuột đến "thị trường đuôi"
Giai đoạn đầu, chính quyền thành phố thuê các công nhân chuyên nghiệp chui xuống hệ thống cống ngầm để lùng bắt. Dù lực lượng này tiêu diệt được trung bình từ 2.000 đến 4.000 con chuột mỗi ngày, con số này chỉ như "muối bỏ bể" so với tốc độ sinh sản chóng mặt của chúng.
Nhận thấy nhân lực không đủ, chính quyền chuyển sang một chiến lược táo bạo hơn: Huy động sức mạnh toàn dân.
Theo quy định mới, bất kỳ ai nộp cho chính quyền một chiếc đuôi chuột sẽ nhận được tiền thưởng 1 cent (khoảng tiền đủ mua một bát phở lúc bấy giờ). Việc chỉ thu gom đuôi thay vì cả xác chuột được xem là một sáng kiến thông minh nhằm tiết kiệm chi phí vận chuyển, xử lý vệ sinh và đơn giản hóa thủ tục hành chính.
Ngay lập tức, một "cơn sốt" săn chuột bùng nổ khắp các ngõ ngách Hà Nội. Chỉ trong vài tháng, hàng trăm ngàn chiếc đuôi đã được nộp để đổi lấy tiền thưởng. Cảnh tượng người dân xếp hàng dài trước các văn phòng kiểm duyệt để giao nộp đuôi chuột trở thành chuyện thường nhật.
Trò đùa của số phận: Khi chuột "mất đuôi" vẫn tung tăng
Tuy nhiên, chiến dịch nhanh chóng biến thành một hài kịch đen tối. Sau một thời gian, các quan chức Pháp bàng hoàng phát hiện ra nhiều con chuột vẫn tung tăng chạy nhảy trên đường phố... nhưng hoàn toàn không có đuôi.
Hóa ra, thay vì giết chuột, người dân đã nhanh chóng tìm ra "kẽ hở" của chính sách. Họ bẫy chuột, cắt lấy đuôi để đổi tiền thưởng rồi thả chúng trở lại cống ngầm. Bằng cách này, con chuột mất đuôi vẫn sống khỏe mạnh, tiếp tục sinh sản và "sản xuất" ra những lứa chuột mới có đuôi – nguồn thu nhập ổn định và lâu dài cho người săn.
Mọi chuyện còn vượt khỏi tầm kiểm soát khi cảnh sát phát hiện các trang trại nuôi chuột quy mô lớn được dựng lên ở các vùng ngoại thành như Từ Liêm, thậm chí chuột từ các tỉnh lân cận cũng được "buôn lậu" vào nội thành Hà Nội chỉ để lấy đuôi bán cho chính quyền.
Đến cuối năm 1902, nhận thấy mình đang vô tình "trả lương" cho người dân nuôi chuột, chính quyền Pháp đành ngậm ngùi tuyên bố hủy bỏ chính sách thưởng tiền. Khoảng 263.000 chiếc đuôi đã được chi trả, nhưng số lượng chuột ở Hà Nội chẳng những không giảm mà còn bùng nổ hơn trước, kéo theo dịch bệnh lan rộng khiến nhiều người tử vong.
Bài học vượt thời gian về chính sách công
Sự kiện diệt chuột năm 1902 tại Hà Nội sau này được các nhà kinh tế học và xã hội học đưa vào giáo trình với tên gọi "Hiệu ứng Cobra" (Cobra Effect) hay Hiệu ứng phản tác dụng.
Bài học cốt lõi từ thất bại này vẫn còn nguyên giá trị cho đến ngày nay: Khi một chính sách đặt ra phần thưởng dựa trên chỉ số bề nổi (như số đuôi chuột) thay vì mục tiêu bản chất (giảm quần thể chuột), nó sẽ kích thích con người tối ưu hóa hành vi để lấy thưởng, thay vì giải quyết vấn đề gốc rễ.
