newboi
Đàn iem Duy Mạnh
Năm 2018 nước Mỹ nhập khẩu lượng hàng hóa ước tính 540 tỷ đôla từ Trung Quốc, nhưng chỉ xuất khẩu 120 tỷ.
Phản ứng lại là tổng thống Trump đã áp thuế, ngay lập tức làm rung chuyển nền kinh tế cả Mỹ, Trung và thế giới.
Tuy nhiên không phải chỉ có chênh lệch cán cân xuất nhập khẩu làm ảnh hưởng đến nền kinh tế, một chênh lệch cán cân chuyển tiền khác cũng đang tạo hình cho tương lai.
Năm học 2017-2018, 363 000 sinh viên Trung Quốc tới học tại Hoa Kỳ, trong khi chỉ có 24 000 sinh viên Mỹ đến Trung Quốc. Dù hiện tượng này không mấy ngạc nhiên, điều lạ lùng là quá trình này xảy ra quá nhanh.
Đột nhiên từ năm 2007 lượng sinh viên Trung Quốc đến Mỹ bùng nổ, đóng góp 93% lượng sinh viên quốc tế gia tăng trong suốt một thập kỷ. Lượng sinh viên Trung Quốc đến Mỹ nhiều hơn cả sáu quốc gia sau đó là Ấn Độ, Hàn Quốc, Ả Rập, Canada, Việt Nam và Đài Loan cộng lại.
Liệu Mỹ có đúng khi lo lắng về gián điệp?
Câu trả lời không nằm ở học thuật (vì không thể tăng đột ngột như vậy), nó nằm chủ yếu ở những diễn biến kinh tế, xã hội, và trên hết là chính trị.
Ngày 7 tháng 6, các thành phố Trung Quốc trở nên yên tĩnh. Dù giao thông tấp nập, không có tiếng còi xe, một áp lực vô hình bao phủ, bình nước uống miễn phí được phân phát, drone bay tuần tra. Từ ngày 7 đến ngày 9 tháng 6, 10 triệu sinh viên Trung Quốc tham dự kỳ thi đại học quốc gia Gaokao (9 tiếng đồng hồ quan trọng nhất đời người Trung Quốc). Kỳ thi gồm ngữ văn Trung, toán, ngoại ngữ (thường là tiếng Anh) và một môn khoa học tự nhiên tự chọn. 7 triệu người điểm cao nhất được nhận vào đại học, số ít được tuyển vào C9 – hệ thống trường tương đương Ivy League của Trung Quốc đại lục.
Khác với điểm SAT, AP hay IB, điểm Gaokao là nhân tố duy nhất xét tuyển đại học ở Trung Quốc. Do đó 18 năm đầu đời của đứa trẻ là để chuẩn bị cho Gaokao. Cha mẹ dành dụm, cầu nguyện và đặt phòng khách sạn gần nơi thi để tránh tắc đường. Học sinh đôi khi còn được truyền máu tĩnh mạch để học. Một số chuyển qua tỉnh khác có trường lấy điểm đại học thấp hơn, với hi vọng được nhận học. Vào ngày thi, tỉnh trưởng ra lệnh đường phố yên tĩnh để tập trung và thả drone để bắt gian lận.
Ủng hộ Gaokao nói rằng đây là cơ hội bình đẳng – tuyển nhân tài – sinh viên mọi miền và tầng lớp xã hội hay giàu nghèo của Trung Quốc đều có cơ hội leo lên tầng lớp cao hơn.
Phản đối, nói rằng mức bình đẳng chỉ là ảo ảnh – thành công chỉ đến với những gia đình giàu đủ tiền trả học phí gia sư. Rằng giống như việc nuôi lớn tầng lớp trung lưu, kỳ thi quốc gia là công cụ chính trị hữu dụng để duy trì ổn định, chuyển hướng câu hỏi về việc ai nắm quyền, ai nắm tài sản đá sang cho cá nhân.
Áp lực khổng lồ, đôi khi quá sức chịu đựng, được cho là thậm chí không sản sinh ra nổi công dân hay nhân viên tốt. Dù sinh viên Trung Quốc xếp hạng rất cao về toán và khoa học, họ thường cho thấy thiếu kỹ năng sáng tạo hay tư tưởng chỉ trích, hệ quả từ hệ thống giáo dục cứng nhắc. Phòng học chủ yếu giáo viên nói, đứng sau bục giảng trước một biển học sinh cố gắng nghe - ghi - nhớ. Đặt câu hỏi là thiếu tôn trọng giáo viên hoặc bị mất mặt với đồng môn vì mình không hiểu bài. Đặc biệt kỷ luật được coi trọng nhất (có trường ra quy định chỉ lớp thứ hạng đầu được dùng điều hòa).
Do đó, một số phụ huynh đã tìm lối thoát. Nếu con họ học kém, không muốn bị mất mặt, gia đình sẽ đưa con vào trường quốc tế, được thiết kế để chuẩn bị trẻ cho những kỳ thi như SAT. Một số theo đuổi du học với mục đích cuối là để nhập tịch cả gia đình, hoặc đơn giản là có thêm lựa chọn.
Đánh giá chung là: dù trường học ở Trung Quốc rất đặc biệt khó chuẩn bị trẻ cho Gaokao, thi xong, sinh viên cảm thấy thỏa mãn với mong muốn của gia đình và có thể buông thả ở đại học, trong khi đại học Mỹ lại là thời điểm sinh viên bắt đầu nghiêm túc học.
Nói cách khác, sinh viên rời Trung Quốc theo ý cha mẹ, thường là người trả học phí, không ít. Có phí học tiếng Anh, phí môn học yêu cầu, phí thi và phí di chuyển. Cộng thêm phí trợ giúp trọn gói trả trung tâm môi giới 10 000 đôla mỗi trẻ.
Có thể thấy, lượng du học sinh này xuất hiện hoàn toàn nhờ vào tầng lớp trung lưu mới nổi của Trung Quốc, đặc điểm nhân khẩu mỗi gia đình chỉ có một con – tức là chỉ có một cơ hội duy nhất để đầu tư.
Tầng lớp giàu nhất còn lo sớm hơn nữa – họ gửi con qua trường tiểu học tinh hoa Hoa Kỳ, học phí lên đến 60-70 000 đôla mỗi năm
Home - The Lawrenceville School
Một khi cách học không hiệu quả, tầng lớp thượng lưu dùng cách “tặng quà” – thường vào khoảng 250 000 đôla đến 6.5 triệu
Chinese woman who paid $6.5M after her daughter got into Stanford says she did it to help others
Thêm lý do nữa thu hút du học sinh Trung Quốc đến Mỹ, đó là khi Đặng Tiểu Bình mở cửa vào thập niên 80-90, tạo nên hàng nghìn trưởng giả, ông cũng lần đầu tiên cho phép học sinh du học. Lứa du học đầu này trở về Trung Quốc đã thành những người giàu nhất, bệ phóng sự nghiệp lương cao, vị trí cao. Mối liên hệ giữa du học Mỹ và đời thành công, do đó vẫn còn. Vì vậy dù giấc mơ Mỹ đã tắt trên đất Mỹ, nó hẳn vẫn còn sống tại Bắc Kinh.
Người Mỹ tôn sùng Louis Vuitton, McMansions và Porsche’s. Người Tàu tôn sùng Harvard và Yale. Một bệnh viện miền trung TQ còn đặt tên bộ phận sinh đẻ của nó theo sau tên trường Ivy League để lấy may.
Tuy vậy, vẫn chưa giải thích được con số tăng đột ngột.
Trường học kiếm lợi nhuận như thế nào?
Nhìn chung ở Mỹ có hai mô hình kinh doanh giáo dục.
Trường tư là trái táo ngọt của giáo dục. Trường không nhắm đến số đông, chỉ nhắm đến số nhỏ học sinh chịu trả tiền. Và nhờ thế có những khách hàng ngon lành, lâu đời – tức là những nhà quyên góp (hay tài trợ).
Trường công học phí thấp hơn, trang trải chi phí nhờ tài trợ của chính phủ bang và chính phủ liên bang, đương nhiên là trích từ thuế.
Vấn đề phát sinh khi chính phủ bang và liên bang cần ưu tiên chi cho dự án khác hoặc hết tiền. Khủng hoảng 2008, hết tiền, chính phủ giảm thu và giảm tài trợ cho đại học. Từ 2008 đến 2013 các bang thất thu 283 tỷ đôla. Đã gần 10 năm, dù chúng ta quên, trường đại học vẫn nhớ. Vẫn năm 2018 tài trợ đại học vẫn giảm 13% so với trước khủng hoảng.
Do đó, các trường lập tức tìm kiếm nguồn kinh phí mới – thị trường quốc tế. Mô hình hiện tại là các trường có thể phân chia mức học phí thấp – trung bình – cao nhưng không phân biệt đẳng cấp. Nói cách khác, học phí quy định rất cao, nhưng cơ hội học bổng cũng rất cao. Một cử nhân toàn thời gian năm học 2017-2018 trung bình nhận gần 15 000 đôla học bổng.
Tuy nhiên, dù 85% học sinh nhận học bổng, học sinh quốc tế hầu như luôn phải trả đủ học phí.
Ví dụ:
tại đại học bang Michigan, học sinh năm nhất trả 25 064 đôla một năm phí dạy, phòng và bảng.
dân ngoại bang trả gấp đôi, là 50 352 đôla.
học sinh quốc tế trả thêm 9133 đôla nữa, tổng là 59 485 đôla.
Khắp nước Mỹ, học sinh quốc tế mang lại doanh thu gấp đôi học sinh nội bang. Học sinh cũng phàn nàn về khoản “thuế quốc tế” do trường bắt buộc những khóa học tiếng Anh nặng nếu muốn tiếp tục theo học.
Vậy là, học sinh Trung Quốc bị mắc kẹt giữa hai thế giới (kỳ vọng và thực tế). Năm 2007 có 30% học sinh trở về nước, năm 2019 con số là 80% quay về thất vọng. Dù tiếng Anh vẫn có giá trị và số nhiều tìm được việc làm lương cao tại Hoa Kỳ, số còn lại trở về bị kỳ thị là Haigui (rùa biển).
Một nghiên cứu cho thấy ứng viên bằng tốt nghiệp Mỹ giảm 18% khả năng được gọi từ nhà tuyển dụng, so với bằng nội.
Mặc khác họ cũng cảm thấy cô lập và xa cách ở Hoa Kỳ, khi một số chỉ ở chung ký túc với những học sinh quốc tế khác, không giao lưu. Thêm đó là rắc rối về thủ tục hộ chiếu, cáo buộc gián điệp.
Từ đó có lý do để các học viện Khổng Tử dành cho học sinh Trung Quốc và nhóm nghiên cứu được lập ra bởi đảng CS Trung Quốc tại các khuôn viên đại học Mỹ. Chính thức thì mục tiêu là giúp học sinh Trung Quốc làm quen, ví dụ tổ chức tiệc Năm mới âm lịch.
Đại sứ quán Trung Quốc tạo nhóm WeChat cho học sinh, trả cả tiền phí tổ chức chào mừng Tập Cận Bình trong chuyến thăm 2015 đến Washington.
Nhiều học sinh và cơ sở Trung Quốc đã bị bắt hay sa thải gần đây vì tuyên cáo gián điệp hoặc không chứng thực được thân nhân ở Trung Quốc. Theo nhiều nguồn tổng thống Trump cân nhắc cấm học sinh Trung Quốc hoàn toàn, tuy nhiên không làm sau khi một đại sứ chỉ ra rằng hành động sẽ làm hại các trường Mỹ.
Học sinh ngành khoa học (chủ yếu Trung Quốc) được lấy mẫu thống kê thẩm tra. Sau đó, dù cản trở về hộ chiếu chưa lan rộng, và chính phủ Mỹ đổi giọng, Trump tuyên bố “Chúng tôi muốn có thêm học sinh Trung Quốc đến học ở những ngôi trường vĩ đại và đại học vĩ đại của chúng tôi. Họ là những học sinh tuyệt vời và là tài sản giá trị.”, tuy nhiên những vấn đề phát sinh đã đủ phổ biến để người ta ngửi thấy mùi mạo hiểm, dẫn đến giảm 8% sinh viên quốc tế năm 2018, họ chọn đất nước khác như Canada hoặc kể cả Thái Lan giá rẻ.
Hoa Kỳ có lo lắng về ảnh hưởng của Trung Quốc tại khuôn viên đại học. Cách tiếp cận cởi mở và thoải mái của Mỹ tiềm năng gây tác dụng phụ nguy hiểm do tạo ra những lỗ hổng để tuyên giáo nhà nước tiếp cận. Đến lúc nên lo lắng về ảnh hưởng của Trung Quốc ra nước ngoài. Nhưng cũng là lúc để cẩn thận khi một chính phủ với lý tưởng của nó kết hợp cùng 1.4 tỷ cá nhân.
Mối nghi ngờ bất cứ ai tội gián điệp cũng khiến Mỹ suy yếu cả về kinh tế và văn hóa, không mạnh lên. Mỗi năm học sinh Trung Quốc đóng góp 15 tỷ cho nền kinh tế Mỹ.
Giáo dục là ngành xuất khẩu lớn thứ ba của Úc, trên cả du lịch và chỉ sau quặng sắt và than. Nhưng cho dù có hiệu quả kinh tế hay không, trao đổi văn hóa là sức mạnh chống lại tuyên truyền – vừa giới thiệu dân Trung Quốc đến thế giới trí thức rộng lớn, vừa giới thiệu dân Mỹ đến nền văn hóa ngoại quốc.
Việc Mỹ có nhiều học viện xếp hạng cao và được thèm muốn, thậm chí cả Tập Cận Bình gửi con gái theo học, là một lợi thế ngoại giao khổng lồ, có thể bị lãng phí nếu người ngoại quốc không được chào đón.
Khi học sinh trở về Trung Quốc, những trường đó thường là toàn bộ hình ảnh trong họ về nước Mỹ, sẽ được lan rộng đến bạn bè, gia đình và có thể đến cả những người ra quyết định.
Loại bỏ học sinh Trung Quốc hôm nay có thể giúp thắng cuộc thương chiến, nhưng chào đón họ là cách duy nhất để tránh xung đột ngày mai, trước cả khi mâu thuẫn có cơ hội nảy sinh.
