newboi
Đàn iem Duy Mạnh
thứ ba, 19/5/2026, 07:25 (GMT+7)
một thập kỷ trước khi Thomas Edison phổ biến đèn sợi đốt, một tòa dinh thự tại vùng nông thôn gần thị trấn Rothbury, Northumberland (Anh Quốc) đã hoàn toàn được thắp sáng bằng điện.
trong giai đoạn trị vì của nữ hoàng Victoria (1837 – 1901) chưa có lưới điện quốc gia để khai thác, đồng nghĩa với việc: nếu muốn có điện thì gia chủ phải tự tạo ra điện.
bấy giờ, hầu hết mọi người đều không có cả bí quyết công nghệ (know-how) lẫn xu hướng thắp sáng nhà bằng điện; và ngay cả khi một số cá nhân rất mong muốn tạo nên sự khác biệt, thì cũng không đủ các nguồn lực, nhất là tài chính
nhà tư bản công nghiệp William Armstrong (1810 – 1900) cùng với người bạn thân là kiến trúc sư Richard Norman Shaw đã xây dựng nên Cragside – ngôi biệt thự mang phong cách nhái Tudor (phổ biến trong thời Trung cổ ở Anh thế kỷ 15–17) trên sườn của 1 ngọn đồi nhỏ ngoài rìa Rothbury.
Armstrong trang bị cho Cragside tất cả những phát minh mới nhất: máy giặt thủy năng (water-powered laundry), 1 phiên bản sơ khai của máy rửa chén đĩa, thang máy thủy lực (hydraulic lift), lò nướng thủy điện (hydroelectric rotisserie) và 1 thang máy chở hàng dumb waiter (loại thang máy nhỏ dùng để di chuyển hàng hóa giữa các tầng)
năm 1869 Armstrong xây đập ngăn những dòng suối nhỏ trong vùng, tạo thành 5 hồ chứa nước lớn và lắp đặt 1 động cơ thủy lực để vận hành nhiều loại máy móc trong nhà.
năm 1870 Armstrong triển khai thêm máy phát điện dynamo (ảnh dưới) và tạo ra nhà máy thủy điện gia đình đầu tiên, cấp năng lượng cho Cragside và nhiều tòa nhà thuộc trang trại trong khu đất.
căn phòng đầu tiên ở Cragside được thắp sáng bằng điện là phòng trưng bày. Ban đầu, tòa nhà Cragside có 1 đèn hồ quang treo trên trần, sau khi toàn bộ được nối điện thì đã xuất hiện thêm 12 đèn treo nữa trong khu vực phòng trưng bày, cùng 8 đèn bổ sung khác để có thể bật lên khi đã tắt đèn phòng ăn. Theo thời gian, Armstrong đã cải tiến và mở rộng công suất của nhà máy điện lên gấp nhiều lần.
khi còn rất trẻ, 1 ngày nọ, đang câu cá trên sông Dee tại Dentdale ở Pennines (xứ Wales), Armstrong bỗng nhìn thấy một bánh xe nước đang hoạt động, cấp năng lượng cho 1 mỏ đá cẩm thạch.
nhận thấy chỉ 1 phần nhỏ thủy năng đã được tận dụng để lái bánh xe, trong đầu Armstrong nảy ra ý tưởng, rằng nếu có thể tập trung năng lượng của nước vào cùng một chỗ thì thuỷ năng sẽ lớn đến mức nào?
khi trở về Newcastle, Armstrong thiết kế một động cơ quay (rotary engine) chạy bằng thủy năng, và chế tạo rotary trong công xưởng High Bridge của người bạn thân Henry Watson (ảnh dưới) nhà toán học (1827 – 1903) thành viên của Royal Society – Hiệp hội Khoa học Hoàng gia.
Armstrong sau đó có phát triển 1 động cơ pít-tông (piston engine) thay thế cho động cơ quay rotary và lắp đặt piston trên chiếc cần cẩu thủy lực đầu tiên
phát minh piston thuỷ lực đã đưa Armstrong trở thành 1 doanh nhân thành công ở lĩnh vực sản xuất và cung cấp cần cẩu thủy lực, với rất nhiều đơn hàng từ Edinburgh; Northern Railways (Công ty Đường sắt phương Bắc, xây dựng rất nhiều công trình ở Ấn Độ); xưởng đóng tàu ở Liverpool, hay nhiều loại máy móc thủy lực khác cho cầu cảng ở Grimsby.
trung bình, công ty của Armstrong đã chế tạo cả trăm cần cẩu mỗi năm.
trong Chiến tranh Crimea (1853 – 1856) giữa liên minh Anh, Pháp, Ottoman và Sardinia (nay thuộc bán đảo Ý, Sicilia, Tunisia và quần đảo Baleares) chống lại Đế quốc Nga, Armstrong đã thiết kế một khẩu súng trường hạng nhẹ (ảnh dưới) có khả năng di động cùng tầm bắn và độ chính xác vượt xa tất cả các đối thủ; sau đó chuyển giao bằng sáng chế cho Chính phủ Anh, được phong tước Hiệp sĩ (huân tước) và bổ nhiệm làm kỹ sư trong Bộ Chiến tranh (War Department).
những năm 1880 công ty của Armstrong có xưởng đóng tàu trải dài cả 3/4 dặm dọc sông Tyneside (vùng Đông Bắc Anh) và là công xưởng duy nhất bấy giờ có thể tự chế tạo và vũ trang hoàn chỉnh 1 tàu chiến.
về già, Armstrong bắt đầu dành nhiều thời gian hơn cho một công việc yêu thích khác, bên cạnh các thí nghiệm tại Craigside trong lĩnh vực điện, đó là trồng cây. Theo nhiều tài liệu viết lại, Armstrong trồng mới hơn 7 triệu cây to và cây bụi xung quanh khu đất Cragside, đồng thời làm cải thiện đáng kể khí hậu ở khu vực Northumberland.
năm 1900 Nam tước Armstrong Đệ nhất qua đời ở tuổi 91 sau một cuộc đời đầy ý nghĩa và thành tựu; tuy nhiên, những người thừa kế của Armstrong đã không duy trì được gia sản, dần trở nên sa sút và khiến ngôi nhà bị bỏ hoang.
năm 1940 Cragside được quân đội tiếp quản như 1 phần của những nỗ lực phục vụ chiến tranh
từ năm 1979 quân đội rời đi, Cragside được kết nối với lưới điện quốc gia và bắt đầu mở cửa cho công chúng vào tham quan
năm 2006 nhà máy thủy điện do Armstrong xây dựng đã được khôi phục lại hoạt động
năm 2014 sau nhiều lần cải tiến, công suất thuỷ điện do Armstrong xây dựng đã được nâng đến 12 kW – đủ để thắp sáng toàn bộ 350 bóng đèn trong ngôi nhà Cragside
một thập kỷ trước khi Thomas Edison phổ biến đèn sợi đốt, một tòa dinh thự tại vùng nông thôn gần thị trấn Rothbury, Northumberland (Anh Quốc) đã hoàn toàn được thắp sáng bằng điện.
trong giai đoạn trị vì của nữ hoàng Victoria (1837 – 1901) chưa có lưới điện quốc gia để khai thác, đồng nghĩa với việc: nếu muốn có điện thì gia chủ phải tự tạo ra điện.
bấy giờ, hầu hết mọi người đều không có cả bí quyết công nghệ (know-how) lẫn xu hướng thắp sáng nhà bằng điện; và ngay cả khi một số cá nhân rất mong muốn tạo nên sự khác biệt, thì cũng không đủ các nguồn lực, nhất là tài chính
nhà tư bản công nghiệp William Armstrong (1810 – 1900) cùng với người bạn thân là kiến trúc sư Richard Norman Shaw đã xây dựng nên Cragside – ngôi biệt thự mang phong cách nhái Tudor (phổ biến trong thời Trung cổ ở Anh thế kỷ 15–17) trên sườn của 1 ngọn đồi nhỏ ngoài rìa Rothbury.
Armstrong trang bị cho Cragside tất cả những phát minh mới nhất: máy giặt thủy năng (water-powered laundry), 1 phiên bản sơ khai của máy rửa chén đĩa, thang máy thủy lực (hydraulic lift), lò nướng thủy điện (hydroelectric rotisserie) và 1 thang máy chở hàng dumb waiter (loại thang máy nhỏ dùng để di chuyển hàng hóa giữa các tầng)
năm 1869 Armstrong xây đập ngăn những dòng suối nhỏ trong vùng, tạo thành 5 hồ chứa nước lớn và lắp đặt 1 động cơ thủy lực để vận hành nhiều loại máy móc trong nhà.
năm 1870 Armstrong triển khai thêm máy phát điện dynamo (ảnh dưới) và tạo ra nhà máy thủy điện gia đình đầu tiên, cấp năng lượng cho Cragside và nhiều tòa nhà thuộc trang trại trong khu đất.
căn phòng đầu tiên ở Cragside được thắp sáng bằng điện là phòng trưng bày. Ban đầu, tòa nhà Cragside có 1 đèn hồ quang treo trên trần, sau khi toàn bộ được nối điện thì đã xuất hiện thêm 12 đèn treo nữa trong khu vực phòng trưng bày, cùng 8 đèn bổ sung khác để có thể bật lên khi đã tắt đèn phòng ăn. Theo thời gian, Armstrong đã cải tiến và mở rộng công suất của nhà máy điện lên gấp nhiều lần.
khi còn rất trẻ, 1 ngày nọ, đang câu cá trên sông Dee tại Dentdale ở Pennines (xứ Wales), Armstrong bỗng nhìn thấy một bánh xe nước đang hoạt động, cấp năng lượng cho 1 mỏ đá cẩm thạch.
nhận thấy chỉ 1 phần nhỏ thủy năng đã được tận dụng để lái bánh xe, trong đầu Armstrong nảy ra ý tưởng, rằng nếu có thể tập trung năng lượng của nước vào cùng một chỗ thì thuỷ năng sẽ lớn đến mức nào?
khi trở về Newcastle, Armstrong thiết kế một động cơ quay (rotary engine) chạy bằng thủy năng, và chế tạo rotary trong công xưởng High Bridge của người bạn thân Henry Watson (ảnh dưới) nhà toán học (1827 – 1903) thành viên của Royal Society – Hiệp hội Khoa học Hoàng gia.
Armstrong sau đó có phát triển 1 động cơ pít-tông (piston engine) thay thế cho động cơ quay rotary và lắp đặt piston trên chiếc cần cẩu thủy lực đầu tiên
phát minh piston thuỷ lực đã đưa Armstrong trở thành 1 doanh nhân thành công ở lĩnh vực sản xuất và cung cấp cần cẩu thủy lực, với rất nhiều đơn hàng từ Edinburgh; Northern Railways (Công ty Đường sắt phương Bắc, xây dựng rất nhiều công trình ở Ấn Độ); xưởng đóng tàu ở Liverpool, hay nhiều loại máy móc thủy lực khác cho cầu cảng ở Grimsby.
trung bình, công ty của Armstrong đã chế tạo cả trăm cần cẩu mỗi năm.
trong Chiến tranh Crimea (1853 – 1856) giữa liên minh Anh, Pháp, Ottoman và Sardinia (nay thuộc bán đảo Ý, Sicilia, Tunisia và quần đảo Baleares) chống lại Đế quốc Nga, Armstrong đã thiết kế một khẩu súng trường hạng nhẹ (ảnh dưới) có khả năng di động cùng tầm bắn và độ chính xác vượt xa tất cả các đối thủ; sau đó chuyển giao bằng sáng chế cho Chính phủ Anh, được phong tước Hiệp sĩ (huân tước) và bổ nhiệm làm kỹ sư trong Bộ Chiến tranh (War Department).
những năm 1880 công ty của Armstrong có xưởng đóng tàu trải dài cả 3/4 dặm dọc sông Tyneside (vùng Đông Bắc Anh) và là công xưởng duy nhất bấy giờ có thể tự chế tạo và vũ trang hoàn chỉnh 1 tàu chiến.
về già, Armstrong bắt đầu dành nhiều thời gian hơn cho một công việc yêu thích khác, bên cạnh các thí nghiệm tại Craigside trong lĩnh vực điện, đó là trồng cây. Theo nhiều tài liệu viết lại, Armstrong trồng mới hơn 7 triệu cây to và cây bụi xung quanh khu đất Cragside, đồng thời làm cải thiện đáng kể khí hậu ở khu vực Northumberland.
năm 1900 Nam tước Armstrong Đệ nhất qua đời ở tuổi 91 sau một cuộc đời đầy ý nghĩa và thành tựu; tuy nhiên, những người thừa kế của Armstrong đã không duy trì được gia sản, dần trở nên sa sút và khiến ngôi nhà bị bỏ hoang.
năm 1940 Cragside được quân đội tiếp quản như 1 phần của những nỗ lực phục vụ chiến tranh
từ năm 1979 quân đội rời đi, Cragside được kết nối với lưới điện quốc gia và bắt đầu mở cửa cho công chúng vào tham quan
năm 2006 nhà máy thủy điện do Armstrong xây dựng đã được khôi phục lại hoạt động
năm 2014 sau nhiều lần cải tiến, công suất thuỷ điện do Armstrong xây dựng đã được nâng đến 12 kW – đủ để thắp sáng toàn bộ 350 bóng đèn trong ngôi nhà Cragside
