"CHUYỆN VỚI THANH" HAY HAY DỞ VÀ TẠI SAO NG TA CHỬI BỚI GHÊ VẬY?
Mấy hôm nay có 1 ông tên Nguyễn Thành Nam bị ng ta nhắn tin chửi là súc vật, đòi đào mồ cuốc mả cha mẹ. Ông này là Đại tá, giảng viên Học viện Kỹ thuật Quân sự, cả đời dạy học, chẳng viết cuốn sách nào cả. Ông chỉ trùng tên với tác giả Chuyện với Thanh, là ông Nguyễn Thành Nam ở FPT. Người ta chửi nhầm :v
Qua chuyện này, bạn thấy đấy, tất nhiều ng đang giận dữ về cuốn sách mà còn chưa xác định nổi ai là tác giả, nghĩa là chưa đọc. Vậy thì trước khi bàn ng ta trút giận đúng hay sai, ta nên làm cái việc mà phần lớn ng tức giận, cay cú đã bỏ qua, là đọc cuốn sách đã
Phần 1. Cuốn sách thực ra viết gì và hay ở chỗ nào
Tôi thấy cuốn sách có nhiều cái hay thật, ko phải rác như nhiều người nghĩ
Luận đề của nó nằm gọn trong 1 câu ở đầu sách: "Hồ Chí Minh dù có 1 sự nghiệp phi thường nhưng cũng là 1 con người bình thường. Chỉ có con người mới đáng để chúng ta học hỏi. Chúng ta không học được gì từ 1 vị thánh".
Cách làm của ông Nam là dựng lại cuộc đời Bác như 1 chuỗi tình huống ra quyết định rồi hỏi ng trẻ, nếu là Bác, trong hoàn cảnh đó, với chừng đó nguồn lực, em sẽ làm gì. Ông kể chuyện chàng thanh niên Nguyễn Tất Thành 21 tuổi lên tàu làm phụ bếp, viết thư xin học gửi Tổng thống Pháp, đi làm vườn, lần đầu phát biểu thì nói lắp, bị gọi là "Người câm ở Montmartre". Tất cả dựa trên cuốn tiểu sử của sử gia Mỹ William Duiker, ng bỏ gần 30 năm lục kho lưu trữ năm sáu nước để viết
Cái hay của cách này là gì?
Nó giải được 1 bài toán mà ngành giáo dục đã bó tay suốt 50 năm, là làm sao để ng trẻ chịu mở sách lịch sử ra. Hãy thành thật, gần như ai trong chúng ta cũng từng ngồi ngủ gật trong giờ Đường Lối Đảng hay Tư tưởng Hồ Chí Minh. Ko phải vì chúng ta ghét Bác mà vì cách dạy biến Bác thành 1 pho tượng để học thuộc, ko phải 1 con ng để soi vào. Ông Nam cho ng trẻ cái quyền được hỏi tại sao, được tranh luận, được thấy Bác như 1 ng từng 21 tuổi và bối rối y như mình. Riêng việc đó đã đáng quý
Và chính điều chạm vào 1 nỗi đau có thật của ng Việt trẻ, là cái tự ti khi bước ra thế giới. Khi ông Nam chỉ ra rằng 1 chàng trai tay trắng, tiếng Pháp chưa sõi, vẫn dám lên tàu đi, vẫn biết lấy văn hóa quê mình ra mà đối đáp với giới quý tộc Tây, đó là 1 bài học có sức cổ vũ thật, ko giả tạo
==> Ý định của ông Nam tốt và cách làm của ông có giá trị thật cho ng đọc trẻ
Phần 2. Nhưng cuốn sách chưa ok ở đâu
Đầu tiên là nó dựa gần như toàn bộ vào 1 nguồn duy nhất. Khoảng 80% nội dung là từ Duiker. Mà Duiker dù được kính trọng cũng chỉ là 1 ng, viết theo góc nhìn của 1 ng, và có những đoạn ông ấy dựa vào hồi ký của mấy ng bất đồng chính kiến, là loại tư liệu vốn cần phải cân nhắc kỹ. Duiker sai chỗ nào, hiểu lệch chỗ nào, thì ông Nam bê theo y nguyên chỗ đó, vì ông gần như ko có nguồn nào khác để đối chiếu. Viết về 1 nhân vật lớn như Bác, lẽ ra phải đọc nhiều phía, phải có cả nguồn trong nước, phải tự kiểm tra lại những chỗ gây tranh cãi. Đằng này ông gần như đọc mỗi Duiker rồi kể lại
Thứ 2 là nó trộn lẫn suy đoán với sự thật mà ko phân biệt cho ng đọc. Có những đoạn ông Nam tưởng tượng ra, vd cảnh Nguyễn Tất Thành đàm đạo với ông chủ tàu và cô tiểu thư, "chắc chắn anh sẽ kể về ví dặm, đọc Kiều". Không có nguồn nào nói thế cả, đó là ông suy ra. Suy ra thì ko sai nhưng ông viết nó bằng đúng cái giọng tự tin như khi kể 1 việc đã xảy ra. 1 sinh viên 19 tuổi đọc sẽ ko phân biệt nổi đâu là Duiker ghi chép, đâu là ông Nam đoán, đâu là ông Nam mượn chuyện Bác để nói chuyện FPT. Tất cả trộn vào 1 giọng
Thứ 3: ban đầu ông Nam chê cách dạy Tư tưởng Hồ Chí Minh ở trường, là lấy cuộc đời Bác ra để minh họa cho đường lối, chủ trương. Ông thấy như thế là thô cứng, là 1 chiều. Nhưng đọc kỹ sách ông thì hóa ra ông cũng làm giống thế, chỉ là đổi cái đích minh họa. Trường thì lấy chuyện Bác minh họa cho đường lối, còn ông lấy chuyện Bác minh họa cho bài học kinh doanh của FPT. Cứ kể 1 đoạn về Bác xong là quặt sang 1 bài học quản trị, rồi hồi đó FPT áp dụng kiểu này nên thắng kiểu kia. Hết chương này sang chương khác đều 1 mạch như vậy. Đọc 1 lúc thì thấy Bác Hồ thành cái cớ để ông kể chuyện FPT. Cái ông chê ng ta, rốt cuộc chính ông cũng mắc, chỉ khác là ng ta minh họa cho chính trị còn ông minh họa cho công ty mình
Đó là chưa kể vài lỗi dữ kiện sơ đẳng mà 1 biên tập viên đọc kỹ phải bắt được, như ghi sai số bài trong Nhật ký trong tù, ghi sai thời điểm Bác lấy tên Hồ Chí Minh, viết sai tên 1 nhà văn. Những lỗi này nhỏ nhưng với 1 cuốn sách động đến biểu tượng quốc gia thì nó cho thấy sự thiếu chỉn chu và sai sót đó là món quà cho những ng muốn vui dập ông và cuốn sách
Cộng thêm văn phong. Cái giọng mày tao, bỗ bã kiểu FPT, ngồi quán bia, trà đá thuốc lào với nhau thì vui, nhưng đem in vào 1 cuốn sách viết về 1 ng mà cả 1 thế hệ coi như cha già dân tộc thì nó cứ kỳ kỳ, sai sai. Không phải vì nó phạm thượng mà đơn giản là ko hợp chỗ. Như mặc quần đùi áo ba lỗ đi dự đám tang, có phải tội tình gì đâu, nhưng ai nhìn cũng thấy ối rồi ôi
Nên theo suy nghĩ của tôi là: ý tưởng tốt, có giá trị thật nhưng thực thi thiếu cẩn thận ở những chỗ lẽ ra phải cẩn trọng nhất. Cuốn sách đáng được sửa và in lại, ko đáng bị tiêu hủy
Phần 3. Vậy tại sao ng ta giận đến mức đòi treo cổ
Nếu sách chỉ có mấy lỗi như trên thì phản ứng hợp lý là góp ý sửa đi, chứ ko phải đào mồ cuốc mả, rác phẩm, khi quân phạm thượng
Khi phản ứng lớn gấp nhiều lần cái cớ gây ra nó thì cái cớ ko phải nguyên nhân thật. Phải có cái gì sâu hơn.
Tôi nghĩ có 3 thứ
Thứ nhất: Bác đã bị biến thành thánh, mà thánh thì ko được phép là người. Suốt mấy chục năm, hệ thống tuyên truyền dựng Bác thành 1 hình tượng hoàn hảo tuyệt đối, ko tì vết, ko khoảnh khắc yếu đuối. Khi babnj đã quen nhìn 1 ng như thánh thì mọi chi tiết ng thường, như làm phụ bếp, nói lắp, viết thư xin học, đều bị cảm nhận như 1 sự hạ bệ, dù ng viết hoàn toàn ko có ý đó. Không phải vì chi tiết đó sai mà vì nó phá vỡ cái hình tượng thánh trong đầu ng đọc. Và ng ta bảo vệ cái hình tượng đó dữ dội như bảo vệ 1 thứ thiêng liêng bị xâm phạm
Thứ 2: chửi vì Bác là 1 cách rất tiện để thấy mình là ng tốt. Bình thường muốn chứng tỏ mình tử tế thì hơi khó, phải sống tử tế lâu dài ng ta mới thấy. Nhưng chỉ cần nhảy vào chửi 1 kẻ bị gắn mác xúc phạm Bác, thì lập tức mình thành ng yêu nước, đứng về phía chân lý, mà chẳng tốn gì cả. Vừa hả được cơn bực trong ng, vừa được tiếng thơm. Sướng cả đôi đường. Mà cái gì cho ng ta vừa được trút giận vừa được thấy mình cao thượng thì rất dễ lao vào. Cứ nhìn mấy tin nhắn đào mồ cuốc mả gửi nhầm cho ông Đại tá vô tội kia thì thấy rõ, nhữn người gõ những câu đó chắc chắn ko nghĩ mình đang làm điều xấu, họ đang tin mình là ng tử tế, đang làm việc nghĩa cho đất nước
Còn 1 điều nữa làm ng ta càng cáu, là phần lớn ng cay cú ko phải cay cú với cái sách thật sự viết, họ điên tiết với cái phiên bản đã bị kể lại méo đi. Sách thì dày, đọc mệt. Cái lan nhanh trên mạng ko phải nguyên văn, mà là vài câu được lôi ra, cắt ghép tô hightlight, ==> qua mỗi lần kể, câu chữ lại bị nhấn mạnh, tam sao thất bản thêm 1 chút. 1 câu Duiker viết kiểu dè dặt, đại loại "có vẻ khó có khả năng là như thế", qua tay ng kể lại biến thành "rõ ràng là như thế". Từ 1 lời phỏng đoán thận trọng, nó thành 1 câu khẳng định chắc nịch. Mà chính cái câu chắc nịch đó mới làm ng ta nổi điên, chứ câu gốc thì ko. Thế là tới lúc bão mạng nổ ra, thứ ng ta đang lao vào đập ko còn là cuốn sách nữa, mà là 1 bản tam sao thất bản, đã qua mấy lần edit và bôi đậm cho vừa với cơn cay cú của chính mình
Thứ 3: số ng phản đối thì đông thật, chửi cũng khoẻ nhưng phần lớn chưa đọc lấy 1 trang sách, chỉ nghe vài đoạn trích trên mạng rồi lao vào gào rú. Mà ko chỉ chưa đọc sách, họ còn chẳng biết tác giả là ai. Ông Nam có rất nhiêu năm làm clip, nghiên cứu kỹ về Bác, còn được mời đi dạy Tư tưởng Hồ Chí Minh ở trường, nghĩa là ng ta thừa nhận ông hiểu về Bác. Vậy mà chỉ sau vài đoạn trích tâm đậm, ông lập tức bị gắn cho đủ thứ: phản động, kẻ thù, đứa bôi nhọ lãnh tụ, bị chửi cả vào nhân cách. Họ ko chửi 1 cái sai cụ thể trong sách, họ chửi thẳng con ng, 1 con ng mà họ chẳng biết gì. Bằng chứng rõ nhất là chửi nhầm sang ông Nam Đại tá, đào mồ cuốc mả 1 ng chẳng viết chữ nào. Đến tác giả là ai còn nhầm thì đủ hiểu họ biết gì về ng họ đang chửi
Trên mạng, ko cần đa số để tạo ra sức ép. Chỉ cần 1 nhúm đủ cáu giận, đủ dai, đủ to mồm và 1 số đông đủ ngại để im lặng
Mà cái sự lúng túng ko chỉ ở đám đông. Ngay cả mấy cơ quan quản lý cũng luống cuống thấy rõ. Báo Nhân Dân, tờ báo lớn nhất của Đảng, lúc đầu còn đăng hẳn 2 bài khen cuốn sách là cách tiếp cận mới về lịch sử cho ng trẻ. Vậy mà chỉ ít hôm sau, khi trên mạng nổi sóng, chính tờ báo đó lại lặng lẽ gỡ cả 2 bài xuống, kèm 1 lời cáo lỗi bạn đọc, nói nội dung chưa phù hợp. Rồi nhà xuất bản cũng thông báo tạm dừng phát hành. Cùng 1 cuốn sách, mới hôm trước còn được khen trên báo Đảng, hôm sau đã thành thứ phải gỡ, phải dừng. Bản thân cuốn sách có đổi gì đâu, chỉ có dư luận đổi
Nhìn cái cách quay ngoắt đó mới thấy, ở ta cái ranh giới giữa được khen là đổi mới tư duy và bị chửi là phạm vào vùng cấm nó mong manh tới mức nào. Hôm nay khen, mai chửi, chỉ cách nhau đúng 1 cơn bão mạng
Phần 4 Chuyện này ta từng đi có rồi
Gần 50 năm trước, nhà văn Sơn Tùng viết Búp Sen Xanh, cuốn tiểu thuyết đầu tiên viết trọn vẹn về thời niên thiếu của Bác. Trong sách có 1 chi tiết, là mối tình giữa chàng Nguyễn Tất Thành và cô Út Huệ, cô gái Sài Gòn. Chỉ 1 chi tiết đó thôi đã đủ gây bão. Năm 1983, 1 tờ báo dành hẳn nửa trang lên án tác giả, đại ý sao dám bịa chuyện Bác Hồ có ng yêu, sao dám tầm thường hóa lãnh tụ. Sơn Tùng bị quy là xuyên tạc. Cuốn sách tưởng như sẽ bị khai tử ngay sau lần in đầu
Thủ tướng Phạm Văn Đồng, ng từng sống và làm việc gần Bác nhiều năm, đã đọc cuốn sách. Ông ko cấm. Ông viết hẳn 1 bài cho lần tái bản. Trong bài tựa đó ông đặt 1 câu hỏi đến giờ vẫn còn nguyên giá trị, rằng "ở đây tiểu thuyết và lịch sử có thể gặp nhau ko". Và ông trả lời, đại ý là tiếng nói có trọng lượng lớn nhất thuộc về ng đọc, nghĩa là nhân dân. Nói cách khác, hãy để nhân dân tự đọc tự phán xét, đừng để 1 nhúm ng phán xử thay. Sau bài tựa đó, làn sóng lên án hgiảm hẳn. Búp Sen Xanh sau này tái bản hơn 30 lần, in hơn 1 triệu bản, thành 1 trong những cuốn được yêu thích nhất viết về Bác
Ngay trong cuốn của Duiker mà ông Nam dựa vào cũng có những chi tiết kiểu đó, vd chuyện Nguyễn Ái Quốc thời ở Quảng Châu từng cưới 1 ng phụ nữ Trung Quốc tên Tăng Tuyết Minh năm 1926. Đây là chi tiết mà sử sách trong nước gần như ko nhắc và mỗi lần ai đó nêu ra lại bị phản ứng y hệt, là sao dám bịa, sao dám bôi nhọ. Duiker thì có dẫn nguồn lưu trữ đàng hoàng cho chi tiết này, nhưng vấn đề chưa bao giờ là nguồn. Vấn đề là 1 vị thánh thì ko được phép có vợ, ko được phép có 1 mối tình, ko được phép là ng bình thường.
Cùng 1 câu chuyện lặp lại sau gần nửa thế kỷ. Cùng 1 nỗi sợ khi ai đó kéo Bác xuống làm ng. Cùng 1 làn sóng đòi trừng phạt. Chỉ khác đúng 1 điều, lần Búp Sen Xanh có 1 ng đủ bình tĩnh và đủ bản lĩnh để bảo vệ 1 ý tưởng, thay vì để nhúm ng to mồm nhất quyết định thay cả xã hội.
Chốt lại
Tôi yêu Bác và rất kính trọng Bác. Với tôi Bác là 1 con ng vĩ đại, cả cuộc đời hi sinh cho dân cho nước, ko màng gì cho riêng mình. Nhưng Bác vĩ đại ko phải vì Bác là 1 ông thánh sinh ra đã hoàn hảo, mà vì Bác là 1 con ng, từ 1 chàng trai tay trắng, cũng có lúc làm phụ bếp, lúc bồi bàn, lúc lắp bắp trước đám đông, rồi từ đó đi tới những việc lớn lao. Chính cái phần con người đó mới làm Bác gần gũi, mới làm ng ta soi vào mà học theo được. Biến Bác thành 1 pho tượng ko tì vết, đặt lên bệ cao rồi cấm ai chạm tới, theo tôi đó mới là cách làm Bác xa dân, chứ ko phải gần dân. Bác cả đời muốn gần dân cơ mà
Điều khiến tôi suy nghĩ nhiều ko phải cuốn sách hay dở maà là chuyện 1 đám đông có thể đào mồ cuốc mả 1 con ng họ chưa từng đọc lấy 1 dòng, thậm chí đào nhầm sang 1 ng chẳng liên quan, mà vẫn tin chắc mình đang đứng về phía công lý. Họ ko cần biết tác giả là ai, ko cần biết sách viết gì, chỉ cần 1 cái tít với chữ xúc phạm Bác là đủ để gân cổ lên. Cái lạ là chẳng ai trong đám đó thấy mình đang làm gì sai. Ai cũng nghĩ mình đang bảo vệ Bác, đang làm việc tốt, trong khi tay vẫn gõ những lời cay độc nhất nhắm vào 1 ng họ còn chẳng biết là ai.