Chuyện thật như đùa
NGƯỜI DÂN CUBA KHÔNG CÓ CÁ MÀ ĂN !
Peter Pho
Cuba sở hữu hơn 2.000 km đường bờ biển, dòng hải lưu ấm áp và những rạn san hô trù phú. Tôm hùm, cá, tôm và cua tung tăng bơi lội trong làn nước xanh biếc của biển Caribbean, tạo nên một khung cảnh như một nhà hàng nổi trên biển với vô số món hải sản ngon. Tuy nhiên, cá lại là món ăn hiếm hoi trên bàn ăn của người dân Cuba. Đó là một tình huống kỳ lạ: một quốc gia được bao quanh bởi biển, nhưng người dân lại không có cá mà ăn.
Ở Cuba, hoạt động đánh bắt cá tư nhân luôn là một điều khó khăn, bởi luôn bị giám sát chặt chẽ về mặt chính trị. Muốn có thuyền? Rất tiếc, thủ tục phê duyệt có thể khiến bạn phải chờ đợi vô thời hạn cho đến khi về hưu. Muốn lắp động cơ? Rất tiếc, điều đó tương đương với việc cấp cho bạn "giấy phép vượt biên".
Lý do rất đơn giản, thậm chí thô bạo: họ sợ bạn sẽ bỏ trốn! Cuba cách Hoa Kỳ bao xa? Ở điểm gần nhất, khoảng cách đường chim bay chưa đến 150 km. Với thời tiết tốt và đủ can đảm, một chiếc thuyền máy có thể đến được Florida chỉ trong vài giờ. Do đó, trong bối cảnh chính trị Cuba, tàu đánh cá tư nhân chưa bao giờ là "công cụ sản xuất", mà là "công cụ đào tẩu".
Tàu tư nhân? Nguy hiểm! Động cơ? Còn nguy hiểm hơn. Nhiên liệu? Đó là "nguồn tài nguyên chiến lược". Ra khơi đánh cá? Trước tiên, hãy chắc chắn một câu hỏi: bạn đi đánh cá hay bạn định vượt biên sang Hoa Kỳ? Vì vậy, việc quản lý nghề cá của Cuba chưa bao giờ xoay quanh "làm thế nào để đánh bắt được nhiều cá hơn", mà là "làm thế nào để quản lý những người ra khơi". Nó giống như một người chăn cừu chỉ nhìn vào chân cừu, chứ không nhìn vào đồng cỏ. Cỏ có xanh tươi đến đâu, cừu có đói đến đâu - điều đó không quan trọng; điều quan trọng là - cừu không thể bỏ trốn.
Nguồn tài nguyên thủy sản do nhà nước độc quyền, và hoạt động đánh bắt cá do các công ty thủy sản nhà nước kiểm soát. Hải sản có giá trị cao được ưu tiên xuất khẩu để thu ngoại tệ hoặc cung cấp trực tiếp cho các khách sạn ở khu du lịch và khách nước ngoài. Người dân bình thường, kể cả những người sống gần biển, không có quyền tự do đánh bắt hoặc buôn bán hải sản; việc đánh bắt và buôn bán tôm hùm bất hợp pháp có thể bị xếp vào loại "tội phạm kinh tế".
Điều này tạo ra một cảnh tượng hoàn toàn phi lý: biển ở đó, cá ở đó, và con người ở đó, nhưng họ bị ngăn cách bởi một rào cản thể chế vô hình. Không phải người dân bình thường không muốn làm việc, nhưng công việc được coi là một "rủi ro", "ngăn chặn sự bỏ trốn" được ưu tiên hơn mọi thứ khác, và "có đủ ăn" trở nên thứ yếu.
Tình thế khó xử thứ hai của ngành đánh bắt cá Cuba bắt nguồn từ những vấn đề cũ của nền kinh tế kế hoạch. Trong một hệ thống tập trung cao độ, "ai ăn cá" không bao giờ được quyết định bởi "ai đánh bắt cá", mà bởi "ai quan trọng". Do đó, bạn thấy tôm hùm, tôm và cá ngừ nhanh chóng được quốc hữu hóa; việc đông lạnh, chế biến và xuất khẩu đều được xử lý theo một quy trình tinh gọn; dòng ngoại hối được sử dụng cho "nhu cầu chiến lược quốc gia".
Còn người dân bình thường thì sao? Sổ phân phối của họ thỉnh thoảng có thể bao gồm một ít cá, nhưng thường thì họ phải dựa vào trí tưởng tượng để bổ sung lượng protein cần thiết. Nhiệm vụ chính là quốc gia phải tồn tại trước, sau đó mới đến cuộc sống cá nhân. Vấn đề là, logic này đã hoạt động ở Cuba trong nhiều thập kỷ; Quốc gia vẫn đang trong giai đoạn "ưu tiên sinh tồn", trong khi người dân vẫn ở thế "hãy cứ chờ đợi ".
Cá đã được đánh bắt, nhưng chúng không thuộc về ngư dân; biển cả rộng mở, nhưng không dành cho người dân. Do đó, người dân Cuba sở hữu một "tài sản tinh thần" đặc biệt—họ có thể nhìn thấy tài nguyên, nhưng không thể tiếp cận chúng.
Một số người có thể hỏi: ngay cả với nhiều hạn chế như vậy, liệu nhà nước có nên chia sẻ một phần cá với người dân không? Về lý thuyết thì có, nhưng trên thực tế, điều đó rất khó. Lý do không khó hiểu: cơ sở hạ tầng lạc hậu đến mức đáng báo động. Các cuộc phong tỏa kéo dài, tình trạng thiếu ngoại tệ kinh niên và sự kém hiệu quả dai dẳng của hệ thống đã khiến thiết bị đánh bắt cá của Cuba vẫn ở mức độ của thế kỷ 20. Nhiên liệu khan hiếm; tàu thuyền có thể ra khơi, nhưng chưa chắc quay trở lại được. Phụ tùng thay thế khó tìm, và một khi hỏng, chúng sẽ bị "loại bỏ vĩnh viễn". Chuỗi cung ứng đông lạnh hầu như không tồn tại; một khi cá đã được đưa lên bờ, số phận của chúng đã được định đoạt. Hệ thống vận tải nội địa còn yếu, khiến cá đánh bắt dọc bờ biển khó đến được các bếp ăn ở thành phố.
Kết quả là cá không phải là không bắt được, mà đúng hơn là "cá chết giữa chừng" do hệ thống. Trong điều kiện này, ngay cả khi chính phủ thực sự muốn "cho người dân ăn cá", họ cũng thiếu khả năng đảm bảo cá đến được bàn ăn một cách suôn sẻ.
Tất nhiên, điều này đưa chúng ta đến một chủ đề cũ - lệnh trừng phạt của Mỹ. Nhưng cần phải làm rõ rằng không có lệnh cấm vận nào của Mỹ cấm người Cuba đánh bắt cá ngay trước cửa nhà mình. Các lệnh trừng phạt chủ yếu nhắm vào thương mại, tài chính, năng lượng và dòng chảy hàng hóa thiết yếu. Tác động gián tiếp của chúng bao gồm: nhiên liệu trở nên khó kiếm hơn; ngư cụ trở nên đắt đỏ hơn; thiết bị chuỗi cung ứng đông lạnh trở nên khan hiếm hơn; và chi phí bảo trì tăng lên. Nhưng câu hỏi "liệu bạn có thể ra khơi đánh bắt cá hay không" không bao giờ nằm trong danh sách trừng phạt. Điều thực sự ngăn cản người dân Cuba bình thường đánh bắt cá tự do là nỗi sợ hãi vốn có trong luật pháp và chính trị của chính họ.
Như vậy, chúng ta thấy một bức tranh xã hội đầy nghịch lý: đất nước sở hữu vùng biển giàu có, người dân vô cùng cần protein, thế nhưng ngành công nghiệp đánh bắt cá lại bị quản lý như một "mối nguy hiểm về an toàn", khiến người dân bình thường không có cá để ăn cũng không có nơi để lên tiếng về những lo ngại của mình. Bạn không thể đánh bắt cá, không thể bán cá, không thể chất vấn chính sách, không thể tự do ra khơi. Biển vẫn ở đó, nó sẽ không thay đổi. Cá vẫn ở đó, chúng có thể sinh sản. Điều đáng lo ngại là người dân sẽ bỏ chạy. Kết quả là: cá vẫn ở dưới biển, nhưng nạn đói lại ở ngay trên bờ.
Thế mới thấy dân quê choa sướng gấp vạn lần dân Cuba. Chế độ của mình cũng quá ưu việt. Lại muốn nghe lại bài “Xa khơi” của ông anh Nguyễn Tài Tuệ:
Nắng tỏa chiều nay
Chiều tỏa nắng đôi bờ anh ơi
Gió lộng buồm mây ươm chân trời
Biển lặng sóng thuyền em dong khơi
Khoan giọng hò thương anh cách vời
Kìa biển rộng con nục, con măng
Lướt sóng liền đôi bờ tung tăng
Con chuồn còn bay nơi nơi
Con giang chiều gọi bạn đường khơi…
) .png "Sex :vozvn (18):"){kind=icon}
