- Sau gần một thập kỷ trùng tu, trụ sở Tòa án Nhân dân TPHCM được phục hồi gần nguyên bản, giữ vững giá trị kiến trúc Pháp hơn 140 năm giữa trung tâm đô thị hiện đại.
Tòa án Nhân dân TPHCM, một công trình kiến trúc Pháp cổ kính hơn một thế kỷ, đã hoàn tất quá trình trùng tu toàn diện, khoác lên mình diện mạo mới nhưng vẫn giữ nguyên vẹn giá trị lịch sử, nghệ thuật. Dự án kéo dài từ năm 2016, nhằm khắc phục tình trạng xuống cấp nghiêm trọng và bảo tồn tối đa các yếu tố nguyên bản của tòa nhà.
Tọa lạc tại số 131 đường Nam Kỳ Khởi Nghĩa, phường Bến Thành, TPHCM, công trình này được thiết kế bởi kiến trúc sư người Pháp Bourard và được kiến trúc sư Foulhoux giám sát xây dựng từ năm 1881 đến 1885. Sau hơn một thế kỷ, tòa nhà đã trải qua nhiều hư hại do thời gian, với các vấn đề như thấm dột, bong tróc tường, mục nát vật liệu gỗ, hư hỏng kết cấu.
Cổng vào nổi bật với hai trụ lớn, uy nghi, được trang trí bằng nhiều họa tiết trang trọng. Trên đỉnh mỗi trụ là tượng đầu hai phụ nữ Pháp đội nón sắt, tượng trưng cho vệ binh danh dự của nền cộng hòa sau Cách mạng Pháp 1789. Dưới đó là bệ hình trang sách mở, biểu tượng cho luật pháp, phù điêu đầu sư tử ngậm dây treo tấm khiên khắc chữ "R" và "F" lồng vào nhau (viết tắt của République Français - Cộng hòa Pháp), cùng thanh gươm bắt chéo, hình ảnh quốc huy Pháp thời bấy giờ.
Tòa nhà có thiết kế hình chữ H, một sơ đồ mặt bằng phổ biến cho các công sở lớn thời bấy giờ, tối ưu hóa chức năng, thông gió. Công trình được bao quanh bởi bốn con đường sầm uất: Nam Kỳ Khởi Nghĩa, Nguyễn Du, Nguyễn Trung Trực và Lý Tự Trọng, được xem là một trong những di sản kiến trúc quý giá của Sài Gòn - TPHCM.
Sau cổng là một sân rộng dẫn đến dãy nhà hai tầng cao hơn 12m, với các gian và ô cửa hành lang được bố trí cân đối, thể hiện sự công bằng, minh bạch. Mặt tiền tầng hai nổi bật với trần nhà hình chữ A và phù điêu tượng nữ thần công lý theo truyền thống Hy Lạp, hai bên là tượng nam nữ biểu thị sự bình đẳng giới trước pháp luật.
Tòa nhà gồm tầng trệt, lầu, mỗi tầng cao 5,2m, mái lợp ngói dốc lớn với khung thép, gỗ. Tầng bán hầm được sử dụng làm kho lưu trữ và phòng giam phạm nhân. Bên trong sảnh chờ xét xử ở tầng trệt, hệ thống hàng cột đối xứng tạo cảm giác trang nghiêm, nhấn mạnh ý nghĩa công bằng của cơ quan công lý.
Điểm nhấn ở tầng trệt là hai cầu thang lớn chạy song song dẫn lên tầng trên.
Trên trần tầng hai, phù điêu mô tả trẻ em, xung quanh là vòng hoa, họa tiết cổ điển tượng trưng cho sự trong sáng, không thiên vị.
Kiến trúc sư Bourard, người am tường phong cách Tân Phục hưng, đã tạo nên một công trình mang đậm dấu ấn châu Âu quý phái. Quá trình thi công được giám sát bởi kiến trúc sư Foulhoux, Giám đốc Sở Công chánh, người cũng là tác giả của nhiều công trình biểu tượng khác như Dinh Thượng Thơ và Bưu điện Thành phố. Các phù điêu, họa tiết liên quan đến thần Công lý, huy hiệu ngành tòa án và hoa văn châu Âu tiếp tục trang trí hành lang và cửa phòng ở cả hai tầng.
Phòng xét xử mang phong cách Pháp cổ điển, uy nghiêm và sang trọng, với sự kết hợp giữa hàng cột lớn, phù điêu tinh xảo, nền lát gạch hoa cổ và hệ thống cửa vòm cao. Nội thất bàn ghế chủ tọa và hội đồng xét xử được làm từ gỗ tự nhiên màu nâu, thiết kế đơn giản nhưng tinh tế, phù hợp với quy định về trang trí phòng khánh tiết tòa án.
Quá trình trùng tu được thực hiện theo nguyên tắc "cuốn chiếu" để đảm bảo các phiên tòa vẫn diễn ra bình thường. Các giai đoạn bao gồm chuẩn bị và hạ giải, tu bổ khối nhà chính, hoàn thiện và cảnh quan. Trong đó, việc đánh giá hiện trạng từng viên gạch, mái ngói và cấu kiện gỗ được thực hiện tỉ mỉ.
Năm 2012, công trình này đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là di tích kiến trúc nghệ thuật cấp Quốc gia.
Tòa án Nhân dân TPHCM nằm trong quần thể kiến trúc tiêu biểu của trung tâm thành phố, hài hòa với trụ sở UBND TPHCM, Bưu điện Thành phố và Hội trường Thống Nhất.
Sau trùng tu, công trình mang diện mạo mới, xứng tầm với vị thế của Tòa án Nhân dân TPHCM trong bối cảnh thành phố ngày càng phát triển. Điều này cũng thể hiện sự quan tâm của các cấp từ Trung ương đến địa phương và Tòa án Nhân dân Tối cao đối với việc bảo tồn di sản.
Tương tự như trụ sở UBND TPHCM, một di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia đã mở cửa đón người dân tham quan, công trình Tòa án Nhân dân TPHCM sau trùng tu cũng được kỳ vọng sẽ trở thành điểm đến hấp dẫn cho du khách vào các dịp cuối tuần, góp phần quảng bá giá trị lịch sử và kiến trúc của thành phố.
Vị trí Tòa án Nhân dân TPHCM (Đồ họa: Bảo Quyên)
