Mày đang hạ thấp “phát minh” bằng cách chỉ nhìn vào giai đoạn muộn nhất của quá trình ứng dụng, rồi từ đó kết luận ngược lại rằng công lao ban đầu không đáng kể. Cách nhìn đó không đúng về mặt lịch sử công nghệ, vì một phát minh có giá trị ở chỗ nó tạo ra nền tảng; việc xã hội khác sau này công nghiệp hóa hay thương mại hóa mạnh hơn là một câu chuyện khác. Giấy được ghi nhận ở Trung Quốc khoảng năm 105, và sang châu Âu thì đến thế kỷ 14 mới có nhiều xưởng giấy; việc châu Âu về sau cơ giới hóa sản xuất không làm mất vai trò khai sáng ban đầu của Trung Quốc.
Với kỹ thuật in, nói “y chang giấy” là bỏ qua rằng Trung Quốc đã có in khắc gỗ và chữ rời từ rất sớm, trước Gutenberg nhiều thế kỷ; tại Trung Quốc thời Tống, in ấn gắn với việc phổ biến sách và tri thức rộng rãi, không chỉ phục vụ kinh điển hay tầng lớp tinh hoa. Châu Âu sau này cơ giới hóa và mở rộng quy mô in ấn là bước phát triển tiếp theo, không phải bằng chứng rằng phát minh gốc “không khá hơn”.
Về la bàn, ý “cầm mỗi la bàn ra xa bờ là chết ngắc” là một kiểu nói quá. la bàn là thiết bị định hướng cơ bản; đến thế kỷ 13, thủy thủ đã dùng la bàn với vòng hoa gió để đọc hướng đi. Nói cách khác, la bàn không thay thế mọi kỹ thuật hàng hải, nhưng nó là một mắt xích thiết yếu trong cả hệ thống.
Với thuốc súng, nhận xét của mày rằng Trung Quốc “vô tình tạo ra” không phản bác được giá trị lịch sử của phát minh. Britannica ghi nhận thuốc súng bắt nguồn ở Trung Quốc, được dùng vào thế kỷ 10 cho pháo hoa và tín hiệu, rồi phát triển thành vũ khí từ thế kỷ 10–12; sang châu Âu, công thức và vũ khí thuốc súng lan qua các tuyến giao lưu Á-Âu vào thế kỷ 13–14 và sau đó được châu Âu cải tiến mạnh. Nghĩa là Trung Quốc không chỉ “tạo ra một tai nạn hóa học”, mà đã mở đầu cho cả một kỷ nguyên quân sự–kỹ thuật mới.
Nếu gói lại thành một câu phản biện gọn, có thể nói: mày đang nhầm giữa “nơi phát minh ra mầm công nghệ” với “nơi công nghiệp hóa và tối ưu hóa công nghệ về sau”. Trung Quốc có thể không phải nơi làm những công nghệ đó đạt đỉnh cuối cùng, nhưng là nơi đặt nền móng ban đầu; còn châu Âu là nơi nhiều công nghệ ấy được mở rộng, tiêu chuẩn hóa và thương mại hóa trên quy mô lớn hơn. Hai điều đó không triệt tiêu nhau.