Tỷ suất sinh giảm dưới mức thay thế không còn là chuyện cá nhân mà là nguy cơ tồn vong quốc gia, nhìn từ bài học Nhật Bản hay Hàn Quốc. Tại Việt Nam, từ năm 2006 đến nay, mức sinh đã dưới mức sinh thay thế.
Tri Thức - Znews đã có cuộc trao đổi với GS.TS Nguyễn Thiện Nhân - nguyên Ủy viên Bộ Chính trị, nguyên Phó Thủ tướng, nguyên Bí thư Thành ủy TP.HCM, nguyên đại biểu Quốc hội - người đã kiên trì theo đuổi và cảnh báo về bài toán dân số trên các diễn đàn suốt hơn thập kỷ qua, để mổ xẻ nguyên nhân giới trẻ "sợ đẻ" và đề xuất giải pháp đột phá để Việt Nam tránh "vết xe đổ" này.
Tri Thức - Znews đã có cuộc trao đổi với GS.TS Nguyễn Thiện Nhân - nguyên Ủy viên Bộ Chính trị, nguyên Phó Thủ tướng, nguyên Bí thư Thành ủy TP.HCM, nguyên đại biểu Quốc hội - người đã kiên trì theo đuổi và cảnh báo về bài toán dân số trên các diễn đàn suốt hơn thập kỷ qua, để mổ xẻ nguyên nhân giới trẻ "sợ đẻ" và đề xuất giải pháp đột phá để Việt Nam tránh "vết xe đổ" này.
Mức sinh thấp - “quả bom” có độ trễ
Thưa GS.TS Nguyễn Thiện Nhân, nhìn lại năm 2015 - thời điểm Việt Nam vẫn duy trì mức sinh thay thế khoảng 2,1 con/phụ nữ - điều gì khiến ông nhận diện sớm nguy cơ và đưa ra cảnh báo trước Quốc hội? Để rồi sau đó, ông kiên trì theo đuổi bài toán này suốt hơn một thập kỷ?
Để hiểu vì sao tôi quan tâm đến vấn đề này, phải quay lại năm 2007, khi tôi được giao nhiệm vụ làm Phó Thủ tướng Chính phủ, kiêm Trưởng Ban Chỉ đạo Quốc gia về Dân số và Kế hoạch hóa gia đình. Từ đó, tôi bắt đầu đi sâu nghiên cứu và theo dõi vấn đề dân số Việt Nam.
Tôi nhận thấy mức sinh giảm rất nhanh. Những năm 1960, trung bình mỗi phụ nữ Việt Nam sinh khoảng 6 con; đến những năm 1980 còn hơn 4 con; năm 2000 là 2,3 và đến năm 2015 còn khoảng 2,1.
Điều tôi đặc biệt lưu ý là 2,1 không chỉ là một con số, mà là mức sinh thay thế. Khi một quốc gia duy trì mức sinh ổn định quanh mức này, về lâu dài sẽ giữ được quy mô lao động và dân số ổn định. Kinh nghiệm tất cả các nước cho thấy, một khi mức sinh đã xuống dưới mức thay thế thì chưa có nước nào thành công trong việc đưa mức sinh trở lại mức sinh thay thế và điều này sẽ dẫn đến các hậu quả nghiêm trọng với đất nước.
Vì vậy, khi Việt Nam vẫn còn ở mức 2,1, tôi cho rằng đây là lúc phải nghiên cứu để tìm ra cách giữ vững mức sinh, chứ không nên chờ đến khi giảm sâu mới ứng phó. Không nước nào có sẵn một “công thức thành công” để chúng ta áp dụng. Việt Nam phải chủ động nghiên cứu nguyên nhân và xây dựng giải pháp phù hợp với điều kiện của mình.
Để hiểu vì sao tôi quan tâm đến vấn đề này, phải quay lại năm 2007, khi tôi được giao nhiệm vụ làm Phó Thủ tướng Chính phủ, kiêm Trưởng Ban Chỉ đạo Quốc gia về Dân số và Kế hoạch hóa gia đình. Từ đó, tôi bắt đầu đi sâu nghiên cứu và theo dõi vấn đề dân số Việt Nam.
Tôi nhận thấy mức sinh giảm rất nhanh. Những năm 1960, trung bình mỗi phụ nữ Việt Nam sinh khoảng 6 con; đến những năm 1980 còn hơn 4 con; năm 2000 là 2,3 và đến năm 2015 còn khoảng 2,1.
Điều tôi đặc biệt lưu ý là 2,1 không chỉ là một con số, mà là mức sinh thay thế. Khi một quốc gia duy trì mức sinh ổn định quanh mức này, về lâu dài sẽ giữ được quy mô lao động và dân số ổn định. Kinh nghiệm tất cả các nước cho thấy, một khi mức sinh đã xuống dưới mức thay thế thì chưa có nước nào thành công trong việc đưa mức sinh trở lại mức sinh thay thế và điều này sẽ dẫn đến các hậu quả nghiêm trọng với đất nước.
Vì vậy, khi Việt Nam vẫn còn ở mức 2,1, tôi cho rằng đây là lúc phải nghiên cứu để tìm ra cách giữ vững mức sinh, chứ không nên chờ đến khi giảm sâu mới ứng phó. Không nước nào có sẵn một “công thức thành công” để chúng ta áp dụng. Việt Nam phải chủ động nghiên cứu nguyên nhân và xây dựng giải pháp phù hợp với điều kiện của mình.
Dân số vẫn tăng, mức sinh đã rơi
Giai đoạn 2011-2024. Dân số trung bình tăng liên tục, trong khi tổng tỷ suất sinh trượt khỏi mức sinh thay thế 2,1 con/phụ nữ.
|
GS.TS Nguyễn Thiện Nhân dành nhiều tâm huyết cho vấn đề tỷ suất sinh giảm, thường xuyên nghiên cứu vấn đề này ở các nước trên thế giới.
Vì sao mức sinh thấp được coi là một “khủng hoảng thầm lặng” nhưng đặc biệt nguy hiểm với sự phát triển của một quốc gia? Điều gì khiến nguy cơ này rất khó nhận biết trong giai đoạn đầu?
Đặc điểm nguy hiểm nhất của bài toán nhân khẩu học là độ trễ thời gian. Một đứa trẻ sinh ra hôm nay phải mất khoảng 18-22 năm mới bước vào lực lượng lao động. Vì vậy, trong 20 năm đầu sau khi mức sinh giảm, lãnh đạo quốc gia và xã hội không thấy hậu quả vì lực lượng lao động không suy giảm.
Nhưng sau 2 thập kỷ, khi sự thiếu hụt nhân lực bắt đầu xuất hiện thì không thể khắc phục nhanh. Phải hàng chục năm mới có thể khắc phục được, nếu tìm được các giải pháp tăng mức sinh trở lại mức thay thế.
Nhật Bản là một bài học rõ. Họ bước vào giai đoạn sinh không đủ từ năm 1974. Đến năm 1999, Bộ Sức khỏe và An sinh Nhật Bản dự báo sau 1.000 năm, từ 123 triệu dân, nước này chỉ còn 500 người vào năm 3000. Năm 2006, Viện Nghiên cứu Quốc gia về Dân số và An ninh xã hội Nhật Bản dự báo lại chỉ còn 62 người. Dù nhận thấy nguy cơ, các giải pháp của Chính phủ trong suốt 33 năm (1990-2023) vẫn không đưa mức sinh trở lại mức thay thế. Năm 2023, Thủ tướng Nhật Bản Kishida đã phát biểu trước Hạ viện: “Khủng hoảng dân số là khủng hoảng lớn nhất của Nhật Bản. Phải giải quyết bây giờ hoặc không bao giờ giải quyết được”.
Hàn Quốc cũng là một trường hợp đáng lưu ý. Nước này bước vào giai đoạn sinh không đủ từ năm 1983. Một nghiên cứu được công bố năm 2014 từng cảnh báo rằng nếu duy trì mức sinh rất thấp (1,21 của năm 2014), dân số Hàn Quốc sẽ bằng 0 vào năm 2750. Hiện nay mức sinh của Hàn Quốc đã rớt xuống 0,8 - nguy cơ tự tiêu vong đang đến nhanh hơn dự báo.
Những trường hợp đó cho thấy một điều rất quan trọng: hậu quả của mức sinh thấp không xuất hiện ngay, nhưng khi đã bộc lộ thì ngày càng trầm trọng và đến nay chưa có cách nào ngăn chặn hậu quả này. Nếu Việt Nam không can thiệp từ bây giờ, chúng ta sẽ đi theo con đường của Nhật Bản, Hàn Quốc, Trung Quốc.
Đặc điểm nguy hiểm nhất của bài toán nhân khẩu học là độ trễ thời gian. Một đứa trẻ sinh ra hôm nay phải mất khoảng 18-22 năm mới bước vào lực lượng lao động. Vì vậy, trong 20 năm đầu sau khi mức sinh giảm, lãnh đạo quốc gia và xã hội không thấy hậu quả vì lực lượng lao động không suy giảm.
Nhưng sau 2 thập kỷ, khi sự thiếu hụt nhân lực bắt đầu xuất hiện thì không thể khắc phục nhanh. Phải hàng chục năm mới có thể khắc phục được, nếu tìm được các giải pháp tăng mức sinh trở lại mức thay thế.
Nhật Bản là một bài học rõ. Họ bước vào giai đoạn sinh không đủ từ năm 1974. Đến năm 1999, Bộ Sức khỏe và An sinh Nhật Bản dự báo sau 1.000 năm, từ 123 triệu dân, nước này chỉ còn 500 người vào năm 3000. Năm 2006, Viện Nghiên cứu Quốc gia về Dân số và An ninh xã hội Nhật Bản dự báo lại chỉ còn 62 người. Dù nhận thấy nguy cơ, các giải pháp của Chính phủ trong suốt 33 năm (1990-2023) vẫn không đưa mức sinh trở lại mức thay thế. Năm 2023, Thủ tướng Nhật Bản Kishida đã phát biểu trước Hạ viện: “Khủng hoảng dân số là khủng hoảng lớn nhất của Nhật Bản. Phải giải quyết bây giờ hoặc không bao giờ giải quyết được”.
Hàn Quốc cũng là một trường hợp đáng lưu ý. Nước này bước vào giai đoạn sinh không đủ từ năm 1983. Một nghiên cứu được công bố năm 2014 từng cảnh báo rằng nếu duy trì mức sinh rất thấp (1,21 của năm 2014), dân số Hàn Quốc sẽ bằng 0 vào năm 2750. Hiện nay mức sinh của Hàn Quốc đã rớt xuống 0,8 - nguy cơ tự tiêu vong đang đến nhanh hơn dự báo.
Những trường hợp đó cho thấy một điều rất quan trọng: hậu quả của mức sinh thấp không xuất hiện ngay, nhưng khi đã bộc lộ thì ngày càng trầm trọng và đến nay chưa có cách nào ngăn chặn hậu quả này. Nếu Việt Nam không can thiệp từ bây giờ, chúng ta sẽ đi theo con đường của Nhật Bản, Hàn Quốc, Trung Quốc.
Việt Nam đang ở giai đoạn nào của quá trình suy giảm mức sinh?
Việt Nam đã xuống dưới mức sinh thay thế 2,1 con/phụ nữ từ năm 2006, với mức sinh là 2,09. Bình quân mức sinh giai đoạn 2006-2010 là 2,054; giai đoạn 2011-2015 là 2,066; giai đoạn 2016-2020 là 2,078 và giai đoạn 2021-2025 là 1,984. Năm 2024, mức sinh giảm xuống 1,91 con/phụ nữ, mức thấp nhất từng ghi nhận; năm 2025 tăng nhẹ lên 1,93, nhưng vẫn dưới mức sinh thay thế.
Nếu xu hướng này kéo dài, trong 10-20 năm tới chúng ta sẽ phải đối mặt với sự suy giảm lực lượng lao động, ảnh hưởng tiêu cực đến mục tiêu tăng trưởng kinh tế 2 con số và già hóa dân số nhanh hơn, tạo áp lực ngày càng lớn lên hệ thống an sinh xã hội.
Theo dự báo, khoảng năm 2035 dân số trong độ tuổi lao động của Việt Nam đạt đỉnh rồi bắt đầu giảm. Để điều này không xảy ra thì ngay bây giờ chúng ta phải thay đổi chính sách, giáo dục và truyền thống.
Nếu xu hướng này kéo dài, trong 10-20 năm tới chúng ta sẽ phải đối mặt với sự suy giảm lực lượng lao động, ảnh hưởng tiêu cực đến mục tiêu tăng trưởng kinh tế 2 con số và già hóa dân số nhanh hơn, tạo áp lực ngày càng lớn lên hệ thống an sinh xã hội.
Theo dự báo, khoảng năm 2035 dân số trong độ tuổi lao động của Việt Nam đạt đỉnh rồi bắt đầu giảm. Để điều này không xảy ra thì ngay bây giờ chúng ta phải thay đổi chính sách, giáo dục và truyền thống.
|
GS.TS Nguyễn Thiện Nhân xem lại các tài liệu phục vụ nghiên cứu về dân số.
