aidokhongphailatoi
Địt Bùng Đạo Tổ
Một nhà tâm lý học của Stanford đã dành 35 năm để cố chứng minh rằng IQ cao tạo ra thiên tài.
Ông chọn ra 1.528 đứa trẻ thông minh nhất California và theo dõi chúng suốt phần đời còn lại.
Không một ai trong số đó giành giải Nobel. Trong khi đó, hai cậu bé từng bị ông loại khỏi nghiên cứu lại đoạt Nobel Vật lý.
Đặc điểm mà ông xây dựng cả sự nghiệp để theo đuổi hóa ra lại không dự đoán được điều mà ông nghĩ nó dự đoán.
Tên ông là Lewis Terman.
Nghiên cứu này trở thành một trong những ..tai nạn trung thực.. nhất của tâm lý học hiện đại.
Năm 1921, Terman là nhà tâm lý học nổi tiếng nhất nước Mỹ. Ông đã dịch và chỉnh sửa bài kiểm tra trí tuệ của Pháp thành phiên bản sau này thống trị trường học Mỹ suốt hơn 50 năm.
Ông gọi nó là Stanford-Binet. Ông tin, với sự chắc chắn của một người đã xây dựng sự nghiệp dựa trên một ý tưởng duy nhất, rằng trí thông minh là biến số cốt lõi đứng sau mọi thành tựu của con người. Bác sĩ, nhà phát minh, thượng nghị sĩ, nghệ sĩ, nhà văn lớn, nhà khoa học vĩ đại… tất cả đều nằm ở đầu trên của cùng một đường cong phân phối trí tuệ. Nếu tìm được những đứa trẻ có điểm số cao nhất, ông tin mình có thể dự đoán những nhà lãnh đạo tương lai của đất nước.
Và ông quyết tâm chứng minh điều đó.
Ông cử nhóm nghiên cứu đến các trường học ở California và sàng lọc khoảng 168.000 học sinh. Giáo viên được yêu cầu đề cử những học sinh sáng giá nhất. Các em được làm bài Stanford-Binet. Những ai đạt từ 135 điểm trở lên, tức thuộc top 1% dân số, sẽ được giữ lại. Mẫu cuối cùng gồm 1.528 đứa trẻ, tuổi trung bình là 11. Chỉ một năm sau, trong ghi chép của phòng thí nghiệm, chúng có biệt danh riêng: Termites..
Ông dự định theo dõi chúng suốt đời. Terman qua đời năm 1956 sau khi đã theo dõi nhóm này suốt 35 năm. Stanford tiếp tục nghiên cứu. Những Termites cuối cùng còn sống vẫn được theo dõi cho tới tận những năm 2000. Bộ dữ liệu này trở thành một trong những nghiên cứu tâm lý học kéo dài liên tục lâu nhất trong lịch sử nhân loại.
Và đây là điều dữ liệu cho thấy.
Các Termites nhìn chung thành công. Họ vào đại học với tỷ lệ cao hơn người bình thường. Họ kiếm được nhiều tiền hơn. Họ trở thành giáo sư, kỹ sư, luật sư, bác sĩ với tỷ lệ vượt trội so với mặt bằng chung.
Terman không hoàn toàn sai. IQ cao thực sự có tương quan với thành công theo nghĩa truyền thống. Mối tương quan đó là có thật và khá đáng kể.
Nhưng đó không phải điều ông muốn chứng minh.
Điều ông muốn chứng minh là IQ cao tạo ra thiên tài. Kiểu thiên tài giành Nobel, viết nên những cuốn sách vĩ đại, khai sinh lĩnh vực mới và thay đổi hướng đi công nghệ của thế giới. Và chính ở câu hỏi đó, bộ dữ liệu đã quay ngược lại chống chính ông.
Không ai trong 1.528 Termites giành Nobel. Không ai đoạt Pulitzer. Không ai trở thành nhạc sĩ đẳng cấp thế giới. Không ai tạo ra công trình mà các nhà sử học khoa học hay nghệ thuật vẫn còn nhắc tới ngày nay. Họ thành đạt. Họ sống thoải mái. Nhưng họ không phải thiên tài theo nghĩa mà Terman từng hình dung lúc bắt đầu nghiên cứu.
Chi tiết ám ảnh nhất là chuyện xảy ra với những đứa trẻ ông loại bỏ.
Trong giai đoạn sàng lọc, nhóm nghiên cứu từng kiểm tra hai cậu bé tên William Shockley và Luis Alvarez. Cả hai đều không đạt mức điểm yêu cầu. Họ bị loại và được gửi về nhà.
Shockley sau này đồng phát minh ra transistor và giành giải Nobel Vật lý năm 1956, đúng năm Terman qua đời. Ông còn sáng lập công ty đặt nền móng cho hệ sinh thái mà ngày nay chúng ta gọi là Silicon Valley.
Alvarez giành Nobel Vật lý năm 1968 nhờ nghiên cứu về hạt hạ nguyên tử, rồi sau đó đề xuất giả thuyết thiên thạch gây ra sự tuyệt chủng của khủng long, điều về sau được chứng minh là đúng.
Hai trong số những nhà vật lý Mỹ có ảnh hưởng nhất thế kỷ 20 từng bị chính bài kiểm tra của Terman đánh giá là không đủ tài năng để đáng theo dõi.
Tất nhiên có một lưu ý quan trọng mà nhiều nhà phê bình trung thực đã chỉ ra trong những năm gần đây.
Một nghiên cứu mô phỏng năm 2020 của Đại học Utah Valley cho thấy ngay cả với một bài test IQ hoàn hảo, xác suất xuất hiện người đoạt Nobel vẫn quá hiếm. Với quy mô mẫu của Terman, khả năng ông ...bắt trúng.. một người đoạt Nobel gần như đã rất thấp ngay từ đầu, bất kể ngưỡng điểm đặt ở đâu.
Câu chuyện Shockley và Alvarez rất kịch tính, nhưng tự nó chưa đủ để chứng minh IQ không quan trọng. Nó chỉ chứng minh rằng những kết quả cực hiếm rất khó dự đoán bằng bất kỳ biến số đơn lẻ nào, kể cả một biến số rất tốt.
Lưu ý đó là đúng. Nhưng nó không phải điều quan trọng nhất mà nghiên cứu này cho thấy.
Điều quan trọng nhất là thứ mà chính Terman cuối đời cũng phải thừa nhận, với giọng điệu dè dặt hơn rất nhiều so với suốt ba thập kỷ trước đó.
Ông viết rằng mối quan hệ giữa trí thông minh và thành tựu, theo lời ông..không hề hoàn hảo..
Ngay trong chính nhóm thiên tài của mình, những đứa trẻ có IQ cao nhất lại không trở thành những người thành công nhất khi trưởng thành.
Sự khác biệt về kết quả giữa các Termites là cực lớn, và IQ giải thích được rất ít điều trong đó. Một số người có sự nghiệp rất bình thường. Một số khác đạt thành tựu đáng nể. Điều phân biệt hai nhóm đó không phải điểm số mà Terman đã dùng để chọn họ.
Thứ tạo ra khác biệt, khi các nhà nghiên cứu phân tích dữ liệu kỹ hơn nhiều năm sau, lại là những đặc điểm mà Terman chưa từng đo lường: sự bền bỉ, tính tò mò, sức khỏe, môi trường gia đình ổn định.
Khả năng tiếp tục làm việc khi dự án không còn thú vị mà bắt đầu trở nên khó khăn.
Phần lớn những ...Termites... làm được điều có ý nghĩa không phải người có điểm cao nhất. Họ là những người dành hàng chục năm nghiền ngẫm một vấn đề duy nhất.
Đây mới là bài học thực sự đáng suy nghĩ về tài năng.
Bạn chọn đo lường đặc điểm nào thì bạn sẽ tối ưu cho đặc điểm đó. Nếu bạn đánh giá trẻ em bằng bài test nhận diện mẫu và ghi nhớ ngôn ngữ, bạn sẽ tìm ra những đứa trẻ giỏi nhận diện mẫu và ghi nhớ ngôn ngữ.
Bạn sẽ không tìm ra những đứa trẻ sẵn sàng dành 30 năm suy nghĩ về một phương trình duy nhất.
Bạn sẽ không tìm ra những đứa trẻ l quietly đọc đi đọc lại cùng một cuốn sách khó sáu lần.
Bạn sẽ không tìm ra những đứa trẻ có sự tò mò rộng lớn hơn cả trí nhớ làm việc của chúng.
Những đặc điểm đó không xuất hiện trong bài kiểm tra, nên cũng không xuất hiện trong bộ dữ liệu mà bạn xây dựng.
Terman đã dành cả đời đi tìm thiên tài và cuối cùng lại vô tình chứng minh rằng ông đã đo sai thứ ngay từ đầu.
Những đứa trẻ ông loại bỏ không hề kém thông minh hơn những đứa trẻ ông giữ lại. Chúng chỉ đang vận hành bằng một “chương trình” khác bên dưới, và công cụ của ông không thể nhìn thấy điều đó.
Đặc điểm mà bạn đo lường được gần như không bao giờ là đặc điểm thực sự quan trọng nhất.
Nhưng phần lớn con người, từ xây dựng sự nghiệp, tuyển dụng nhân sự cho đến nuôi dạy con cái, vẫn đang lựa chọn dựa trên phiên bản của tài năng có thể nhét vừa vào một bài kiểm tra...
Ông chọn ra 1.528 đứa trẻ thông minh nhất California và theo dõi chúng suốt phần đời còn lại.
Không một ai trong số đó giành giải Nobel. Trong khi đó, hai cậu bé từng bị ông loại khỏi nghiên cứu lại đoạt Nobel Vật lý.
Đặc điểm mà ông xây dựng cả sự nghiệp để theo đuổi hóa ra lại không dự đoán được điều mà ông nghĩ nó dự đoán.
Tên ông là Lewis Terman.
Nghiên cứu này trở thành một trong những ..tai nạn trung thực.. nhất của tâm lý học hiện đại.
Năm 1921, Terman là nhà tâm lý học nổi tiếng nhất nước Mỹ. Ông đã dịch và chỉnh sửa bài kiểm tra trí tuệ của Pháp thành phiên bản sau này thống trị trường học Mỹ suốt hơn 50 năm.
Ông gọi nó là Stanford-Binet. Ông tin, với sự chắc chắn của một người đã xây dựng sự nghiệp dựa trên một ý tưởng duy nhất, rằng trí thông minh là biến số cốt lõi đứng sau mọi thành tựu của con người. Bác sĩ, nhà phát minh, thượng nghị sĩ, nghệ sĩ, nhà văn lớn, nhà khoa học vĩ đại… tất cả đều nằm ở đầu trên của cùng một đường cong phân phối trí tuệ. Nếu tìm được những đứa trẻ có điểm số cao nhất, ông tin mình có thể dự đoán những nhà lãnh đạo tương lai của đất nước.
Và ông quyết tâm chứng minh điều đó.
Ông cử nhóm nghiên cứu đến các trường học ở California và sàng lọc khoảng 168.000 học sinh. Giáo viên được yêu cầu đề cử những học sinh sáng giá nhất. Các em được làm bài Stanford-Binet. Những ai đạt từ 135 điểm trở lên, tức thuộc top 1% dân số, sẽ được giữ lại. Mẫu cuối cùng gồm 1.528 đứa trẻ, tuổi trung bình là 11. Chỉ một năm sau, trong ghi chép của phòng thí nghiệm, chúng có biệt danh riêng: Termites..
Ông dự định theo dõi chúng suốt đời. Terman qua đời năm 1956 sau khi đã theo dõi nhóm này suốt 35 năm. Stanford tiếp tục nghiên cứu. Những Termites cuối cùng còn sống vẫn được theo dõi cho tới tận những năm 2000. Bộ dữ liệu này trở thành một trong những nghiên cứu tâm lý học kéo dài liên tục lâu nhất trong lịch sử nhân loại.
Và đây là điều dữ liệu cho thấy.
Các Termites nhìn chung thành công. Họ vào đại học với tỷ lệ cao hơn người bình thường. Họ kiếm được nhiều tiền hơn. Họ trở thành giáo sư, kỹ sư, luật sư, bác sĩ với tỷ lệ vượt trội so với mặt bằng chung.
Terman không hoàn toàn sai. IQ cao thực sự có tương quan với thành công theo nghĩa truyền thống. Mối tương quan đó là có thật và khá đáng kể.
Nhưng đó không phải điều ông muốn chứng minh.
Điều ông muốn chứng minh là IQ cao tạo ra thiên tài. Kiểu thiên tài giành Nobel, viết nên những cuốn sách vĩ đại, khai sinh lĩnh vực mới và thay đổi hướng đi công nghệ của thế giới. Và chính ở câu hỏi đó, bộ dữ liệu đã quay ngược lại chống chính ông.
Không ai trong 1.528 Termites giành Nobel. Không ai đoạt Pulitzer. Không ai trở thành nhạc sĩ đẳng cấp thế giới. Không ai tạo ra công trình mà các nhà sử học khoa học hay nghệ thuật vẫn còn nhắc tới ngày nay. Họ thành đạt. Họ sống thoải mái. Nhưng họ không phải thiên tài theo nghĩa mà Terman từng hình dung lúc bắt đầu nghiên cứu.
Chi tiết ám ảnh nhất là chuyện xảy ra với những đứa trẻ ông loại bỏ.
Trong giai đoạn sàng lọc, nhóm nghiên cứu từng kiểm tra hai cậu bé tên William Shockley và Luis Alvarez. Cả hai đều không đạt mức điểm yêu cầu. Họ bị loại và được gửi về nhà.
Shockley sau này đồng phát minh ra transistor và giành giải Nobel Vật lý năm 1956, đúng năm Terman qua đời. Ông còn sáng lập công ty đặt nền móng cho hệ sinh thái mà ngày nay chúng ta gọi là Silicon Valley.
Alvarez giành Nobel Vật lý năm 1968 nhờ nghiên cứu về hạt hạ nguyên tử, rồi sau đó đề xuất giả thuyết thiên thạch gây ra sự tuyệt chủng của khủng long, điều về sau được chứng minh là đúng.
Hai trong số những nhà vật lý Mỹ có ảnh hưởng nhất thế kỷ 20 từng bị chính bài kiểm tra của Terman đánh giá là không đủ tài năng để đáng theo dõi.
Tất nhiên có một lưu ý quan trọng mà nhiều nhà phê bình trung thực đã chỉ ra trong những năm gần đây.
Một nghiên cứu mô phỏng năm 2020 của Đại học Utah Valley cho thấy ngay cả với một bài test IQ hoàn hảo, xác suất xuất hiện người đoạt Nobel vẫn quá hiếm. Với quy mô mẫu của Terman, khả năng ông ...bắt trúng.. một người đoạt Nobel gần như đã rất thấp ngay từ đầu, bất kể ngưỡng điểm đặt ở đâu.
Câu chuyện Shockley và Alvarez rất kịch tính, nhưng tự nó chưa đủ để chứng minh IQ không quan trọng. Nó chỉ chứng minh rằng những kết quả cực hiếm rất khó dự đoán bằng bất kỳ biến số đơn lẻ nào, kể cả một biến số rất tốt.
Lưu ý đó là đúng. Nhưng nó không phải điều quan trọng nhất mà nghiên cứu này cho thấy.
Điều quan trọng nhất là thứ mà chính Terman cuối đời cũng phải thừa nhận, với giọng điệu dè dặt hơn rất nhiều so với suốt ba thập kỷ trước đó.
Ông viết rằng mối quan hệ giữa trí thông minh và thành tựu, theo lời ông..không hề hoàn hảo..
Ngay trong chính nhóm thiên tài của mình, những đứa trẻ có IQ cao nhất lại không trở thành những người thành công nhất khi trưởng thành.
Sự khác biệt về kết quả giữa các Termites là cực lớn, và IQ giải thích được rất ít điều trong đó. Một số người có sự nghiệp rất bình thường. Một số khác đạt thành tựu đáng nể. Điều phân biệt hai nhóm đó không phải điểm số mà Terman đã dùng để chọn họ.
Thứ tạo ra khác biệt, khi các nhà nghiên cứu phân tích dữ liệu kỹ hơn nhiều năm sau, lại là những đặc điểm mà Terman chưa từng đo lường: sự bền bỉ, tính tò mò, sức khỏe, môi trường gia đình ổn định.
Khả năng tiếp tục làm việc khi dự án không còn thú vị mà bắt đầu trở nên khó khăn.
Phần lớn những ...Termites... làm được điều có ý nghĩa không phải người có điểm cao nhất. Họ là những người dành hàng chục năm nghiền ngẫm một vấn đề duy nhất.
Đây mới là bài học thực sự đáng suy nghĩ về tài năng.
Bạn chọn đo lường đặc điểm nào thì bạn sẽ tối ưu cho đặc điểm đó. Nếu bạn đánh giá trẻ em bằng bài test nhận diện mẫu và ghi nhớ ngôn ngữ, bạn sẽ tìm ra những đứa trẻ giỏi nhận diện mẫu và ghi nhớ ngôn ngữ.
Bạn sẽ không tìm ra những đứa trẻ sẵn sàng dành 30 năm suy nghĩ về một phương trình duy nhất.
Bạn sẽ không tìm ra những đứa trẻ l quietly đọc đi đọc lại cùng một cuốn sách khó sáu lần.
Bạn sẽ không tìm ra những đứa trẻ có sự tò mò rộng lớn hơn cả trí nhớ làm việc của chúng.
Những đặc điểm đó không xuất hiện trong bài kiểm tra, nên cũng không xuất hiện trong bộ dữ liệu mà bạn xây dựng.
Terman đã dành cả đời đi tìm thiên tài và cuối cùng lại vô tình chứng minh rằng ông đã đo sai thứ ngay từ đầu.
Những đứa trẻ ông loại bỏ không hề kém thông minh hơn những đứa trẻ ông giữ lại. Chúng chỉ đang vận hành bằng một “chương trình” khác bên dưới, và công cụ của ông không thể nhìn thấy điều đó.
Đặc điểm mà bạn đo lường được gần như không bao giờ là đặc điểm thực sự quan trọng nhất.
Nhưng phần lớn con người, từ xây dựng sự nghiệp, tuyển dụng nhân sự cho đến nuôi dạy con cái, vẫn đang lựa chọn dựa trên phiên bản của tài năng có thể nhét vừa vào một bài kiểm tra...
