newboi
Đàn iem Duy Mạnh
Joseph Shavit biên tập Joshua Shavit /
ngày 29 tháng 5 năm 2026 lúc 4:51 PDTvết nứt Đông Phi xuất hiện năm 2005 ở Tây Nam Kenya đang mở rộng thêm vài milimét/năm, hé lộ những bước kiến tạo ban đầu có thể tạo ra một đại dương mới trên Trái Đất
tại những sa mạc rộng lớn ở Ethiopia, vết nứt đã âm thầm toác ra kể từ năm 2005 - một vết nứt dài 56 km - được gọi là Vết nứt Đông Phi.
sa mạc Ethiopia trông có vẻ bất động và cổ xưa, nhưng thực chất lại đang dịch chuyển.
trên khắp vùng Afar và dọc theo vết nứt Đông Phi, lục địa Châu Phi đang bị kéo giãn bởi các lực sâu bên dưới bề mặt, tạo nên một quá trình có thể, trong hàng triệu năm, sẽ hình thành nên một lưu vực đại dương mới.
chuyện nghe có vẻ giống như khoa học viễn tưởng, vì chuyển động diễn ra quá chậm.
những thay đổi này có thể đo lường được, và xét về mặt địa chất, lại đã và đang diễn ra.
nghiên cứu trên tạp chí Earth and Planetary Science đã xem xét cách các mảng kiến tạo Nubia và Somalia dịch chuyển tương đối với nhau, sử dụng dữ liệu GPS để xác định chính xác vị trí ranh giới và tốc độ mở ra của các phần khác nhau trong khu vực.
đây không phải là một cú đứt gãy đột ngột, mà là một lục địa đang giãn nở, nứt vỡ và tự tái cấu trúc theo những cách đã có thể nhìn thấy trên mặt đất.
Vết nứt Đông Phi, một hệ thống cấu trúc giãn nở rộng lớn chạy từ 11 độ bắc đến 20 độ nam.
ở đầu phía bắc, vết nứt Đông Phi gặp Biển Đỏ và Vịnh Aden tại Điểm giao ba Afar, điểm giao 3 sống núi-sống núi-sống núi duy nhất nổi lên trên Trái Đất
Mạng lưới GPS châu Phi
nghiên cứu tập trung vào một vấn đề cơ bản nhưng khó khăn trong kiến tạo địa chất: xác định cách các phần ổn định của các mảng kiến tạo di chuyển.
các mô hình động học cũ chủ yếu dựa vào bằng chứng địa chất và địa vật lý được tính trung bình trong hàng triệu năm.
gần đây, các nghiên cứu đã có thể theo dõi chuyển động hiện tại thông qua trắc địa không gian, đặc biệt là GPS, cho phép các nhà khoa học đo lường sự dịch chuyển của các điểm cố định trên bề mặt Trái Đất trong một hệ quy chiếu chung.
từ lâu, lục địa Châu Phi đã được coi là một đơn vị kiến tạo duy nhất trong nhiều mô hình mảng kiến tạo toàn cầu, mặc dù bằng chứng địa chất, địa vật lý và trắc địa chỉ ra sự chuyển động khác biệt giữa Nubia và Somalia, đặc biệt là gần vết nứt Ethiopia.
để cải thiện các ước tính, các tác giả đã sử dụng dữ liệu từ mạng lưới GPS cho Nghiên cứu Châu Phi. Sau khi sàng lọc các trạm về độ tin cậy, các tác giả đã dựa trên các tính toán mảng kiến tạo của họ trên 10 trạm ở Nubia và 4 trạm ở Somalia. Sau đó, các tác giả đã tính toán độc lập vận tốc góc cho 2 mảng trong hệ quy chiếu ITRF2000.
những phù hợp giữa chuyển động quan sát được và dự đoán là rất chặt chẽ. Đối với các trạm được sử dụng trong mô hình, giá trị trung bình bình phương có trọng số của phần dư là 0,7 milimét mỗi năm đối với Nubia và 1,0 milimét mỗi năm đối với Somalia. Phần dư ngang lớn nhất lần lượt là 1,7 milimét mỗi năm và 1,2 milimét mỗi năm.
con số nhỏ bé đó cho thấy mô hình mảng kiến tạo phù hợp chặt chẽ với dữ liệu. Nói cách khác, sự tách rời không chỉ là một ý tưởng chung chung được rút ra từ các manh mối được nhìn thấy ở ngoài cảnh quan, sự tách rời được thể hiện rõ ràng trong các phép đo trực tiếp.
ảnh trên: có thể là hình ảnh Châu Phi sẽ trông như thế này trong hàng triệu năm nữa.
Hiện tượng tách giãn
giải pháp vận tốc góc tương đối của nghiên cứu đối với Somalia so với Nubia đã dự đoán những mở rộng dọc theo toàn bộ ranh giới mảng Nubia-Somalia.
tốc độ mở rộng tối đa đạt 6,9 milimét mỗi năm ở vùng Afar, sau đó giảm xuống còn 1,9 milimét mỗi năm gần điểm giao 3 Nubia-Somalia-Nam Cực.
ở khu vực Afar, mô hình này rất phù hợp với bằng chứng địa chất và địa vật lý về sự mở rộng.
bài báo đã cho biết, chuyển động được dự đoán ở Afar khớp với các phép đo GPS độc lập ở Afar và các phép đo GPS và phạm vi laser kết hợp ở khu vực Addis Ababa.
Khe nứt Đông Phi chia thành các nhánh phía tây và phía đông, và nghiên cứu cho thấy khu vực giữa 2 nhánh có thể không hành xử như một đường phân chia rõ ràng duy nhất. Một địa điểm GPS, MBAR (ảnh dưới) nằm giữa các nhánh và di chuyển theo cách trung gian giữa Nubia ổn định và Somalia ổn định.
"không có đường phân chia 2 nhánh rõ ràng" đã chỉ ra sự biến dạng giữa các nhánh chứ không phải là sự phân chia giống như đứt gãy đơn giản. Các tác giả cho biết, dữ liệu không đủ để xác định liệu khu vực đó là một khối kiến tạo ổn định, đôi khi được gọi là khối Victoria, hay một khu vực biến dạng liên tục.
xa hơn về phía nam, các mô hình được công bố khác nhau dự đoán hành vi rất khác nhau ở gần đầu phía nam của ranh giới, bao gồm độ mở, chuyển động sang bên phải và thậm chí cả lực nén. Bài viết lập luận rằng cần có nhiều dữ liệu hơn ở phía nam, ngay cả khi giải pháp của chính bài viết ủng hộ việc mở rộng thêm và đặt ranh giới Somalia-Nubia dọc theo đường viền của cao nguyên Nam Phi trong khu vực đó.
Một lục địa đang trong quá trình chuyển đổi chậm
sự rạn nứt này có thể đo lường được, và thể hiện giai đoạn đầu của quá trình hình thành đại dương. Quá trình này phản ánh, theo nghĩa rộng về kiến tạo, cách thức các lưu vực đại dương cũ mở ra khi các lục địa tách ra.
nhà địa vật lý biển Ken Macdonald tại Đại học California đã mô tả kết quả lâu dài một cách sinh động: “Vịnh Aden và Biển Đỏ sẽ tràn qua khu vực Afar và tràn vào Thung lũng Tách giãn Đông Phi, tạo ra một đại dương mới”.
Ken Macdonald dự đoán: “Do đó, phần Đông Phi này sẽ phát triển thành lục địa riêng biệt của riêng mình”.
nghiên cứu vẫn tập trung vào động học chứ không phải dự đoán. Đóng góp chính của nghiên cứu là làm sắc nét hơn các ước tính về cách Nubia và Somalia di chuyển ngày nay và chỉ ra rằng các chuyển động tương đối nhất quán một cách rộng rãi với bối cảnh kiến tạo đã biết của ranh giới mảng
ảnh trên: khe nứt được cho là bị gây ra bởi sụt lún ở dọc theo một đường đứt gãy ngầm gần thị trấn Mai-Mahiu thuộc Thung lũng Rift
các tác giả thận trọng kết luận rằng vận tốc góc của mảng Nubia đã được xác định với độ chính xác tương đối cao, trong khi mảng Somalia vẫn cần thêm xác nhận, mặc dù ước tính mới có lẽ là chính xác nhất được trình bày cho đến nay vì ước tính đã sử dụng bộ dữ liệu trắc địa không gian được phân bố tốt hơn và lớn hơn so với các công trình trước đó.
các tác giả lưu ý rằng ở Nam Phi, chuỗi thời gian GPS cho thấy HRAO thuộc về Nubia ổn định, trong khi RBAY (thành phố cảng Richards Bay) là một phần của Somalia ổn định.
ở vùng hồ Victoria, MBAR (thành phố Mbarara) dường như ghi lại sự biến dạng giữa các nhánh khe nứt hơn là sự gắn kết rõ ràng với một mảng cứng.
5 đại dương lớn
các đại dương trên thế giới đã định hình khí hậu, đa dạng sinh học và các đặc điểm địa chất của Trái đất.
chiếm 71% bề mặt Trái Đất và được chia thành 5 đại dương lớn: Thái Bình Dương, Đại Tây Dương, Ấn Độ Dương, Nam Đại Dương và Bắc Cực.
1. Thái Bình Dương
kích thước: đại dương lớn nhất và sâu nhất, bao phủ hơn 163 triệu km vuông và có độ sâu nhất 11 km ở rãnh Mariana.
hình thành: Thái Bình Dương bắt đầu hình thành cách đây 750 triệu năm khi siêu lục địa Rodinia bắt đầu tan rã.
Thái Bình Dương phát triển khi các siêu lục địa Pangaea và sau đó là Gondwana tách ra.
có thể bạn chưa biết: Thái Bình Dương chứa hơn 50% lượng nước tự do của Trái Đất và trải qua hoạt động kiến tạo mạnh nhất, dẫn đến động đất và phun trào núi lửa thường xuyên.
2. Đại Tây Dương
kích thước: đại dương lớn thứ 2, trải rộng hơn 106 triệu km vuông.
hình thành: Đại Tây Dương hình thành cách đây 200 triệu năm trong quá trình tan rã của Pangaea.
Pangaea tách giãn đã khiến Bắc Đại Tây Dương mở ra trước, sau đó là Nam Đại Tây Dương.
có thể bạn chưa biết: dãy núi ngầm dưới biển Mid-Atlantic Ridge giúp tiếp tục mở rộng Đại Tây Dương ngày nay khi các mảng kiến tạo di chuyển ra xa nhau.
3. Ấn Độ Dương
kích thước: lớn thứ 3, có diện tích khoảng 70 triệu km vuông.
hình thành: Ấn Độ Dương bắt đầu hình thành trong quá trình tan rã của Gondwana cách đây 180 triệu năm khi các mảng châu Phi và Nam Cực trôi dạt ra xa nhau.
có thể bạn chưa biết: Ấn Độ là đại dương ấm nhất, có ảnh hưởng đáng kể đến các kiểu thời tiết như gió mùa và El Niño-Dao động Phương Nam (ENSO).
4. Nam Đại Dương
kích thước: lớn thứ 4, bao quanh Nam Cực và trải rộng 18 triệu km vuông.
hình thành: vùng biển Nam Cực đã tồn tại hàng trăm triệu năm, nhưng Nam Đại Dương với tư cách là một khối riêng biệt chỉ được xác định vào đầu những năm 2000.
về mặt địa chất, Nam Đại Dương được hình thành khi mảng Nam Cực tách khỏi Nam Mỹ và Úc, cho phép dòng hải lưu tuần hoàn phát triển.
có thể bạn chưa biết: Nam Đại Dương có mô hình lưu thông độc đáo được gọi là Dòng hải lưu Nam Cực, đóng vai trò quan trọng trong việc phân bổ nhiệt toàn cầu.
5. Bắc Băng Dương
kích thước: đại dương nhỏ nhất và nông nhất, có diện tích 14 triệu km vuông.
hình thành: Bắc Băng Dương được hình thành bởi các chuyển động kiến tạo trong 200 triệu năm qua, nhưng nó đạt đến cấu hình hiện đại tương đối gần đây trong kỷ Pleistocene cách đây 2,6 triệu năm
có thể bạn chưa biết: Bắc Băng Dương có một hệ sinh thái riêng biệt do có băng bao phủ theo mùa, và tình trạng mất băng biển liên tục do biến đổi khí hậu đang ảnh hưởng đáng kể đến khu vực.
Sửa lần cuối:
