friend
Pần cùng đạo tặc
1. Giới thiệu.
Sau đây là cuộc đối thoại với Jaron Lanier, một nhà khoa học máy tính, nghệ sĩ thị giác, triết gia, tác giả, nhà vị lai, nhạc sỹ và cha đẻ của ngành thực tại ảo.
Lưu ý bên lề: Có thể bạn đã biết, Jaron là người trung thành với việc phê bình các nền tảng truyền thông xã hội. Anh ấy và tôi đồng ý trên nhiều phương diện ngoại trừ có lẽ, tôi lạc quan hơn về việc có thể tạo ra một nền tảng tốt hơn và có thể tạo ra hệ thống AI đặt quan tâm dài hạn vào hạnh phúc của con người lên hàng đầu.
Tôi đã cố gắng chuẩn bị thật tốt, loại bỏ cái tôi và tập trung tôn lên người được phỏng vấn khi chúng tôi cố gắng khám phán những ý tưởng đẹp đẽ và sáng suốt nhất của họ. Điều này có thể rất khó, khi những ý tưởng thân thuộc của tôi bị chỉ trích. Trong những trường hợp đó, tôi có kháng cự một chút, nhưng tôn trọng, sau đó tiếp tục, cố gắng làm người được phỏng vấn sáng suốt hơn. Tôi nghĩ không có thắng thua trong đối thoại, hay trong cuộc đời. Tôi đến để học và vui vẻ, hy vọng bạn không xem cách tiếp cận của tôi với cuộc thoại là yếu điểm. Không hề, đó là cố gắng của tôi để thể hiện sự tôn trọng và tình yêu cho người được phỏng vấn. Tuy nhiên, tôi đôi khi đơn giản là nói rất tệ, bạn hẳn đã biết, nên hãy bỏ qua điều đó nữa.
2. Thực tại là gì?
Lex: Anh được coi là cha đẻ của thực tại ảo. Anh có nghĩ là một ngày nào đó, chúng ta sẽ dành hầu hết hoặc toàn bộ đời mình trong thế giới thực tại ảo?
Jaron: Tôi luôn thấy rằng khoảnh khác giá trị nhất của thực tại ảo là khi bạn bỏ headset ra, giác quan được làm mới và bạn cảm nhận vật chất vật lý. Tươi mới. Như thể bạn là trẻ sơ sinh, nhưng có một số trải nghiệm để có thể nhận ra thế giới thực kỳ lạ, tinh tế, đặc biệt và bất khả đến mức nào.
Lex: Vậy có lẽ phép màu nằm trong và có lẽ, mãi mãi nằm trong thế giới vật lý?
Jaron: Well, tôi thì nghĩ thế, chỉ là tôi nghĩ thế thôi. Ý tôi là, tôi nghĩ mình không cần phải nói cho mọi người phải nghĩ hay phải trải nghiệm thế nào thực tại ảo. Tại thời điểm này đã có nhiều thế hệ người trẻ gặp tôi và giải phóng tôi khỏi nỗi lo về điều đó (Lex:
). Nhưng, tôi nên nói là kể cả trong mixed reality (thực tại trộn), hồi đó tôi gọi là thế nhưng giờ người ta gọi là thực tại tăng cường, với một thứ như là hololense. Kể cả khi đó, ví dụ một thứ tôi thích là tăng cường một cánh rừng, không phải vì tôi nghĩ rằng cánh rằng cần tăng cường mà khi bạn nhìn vào thể tăng cường bên cạnh cái cây thật, cái cây thật nổi bật, tuyệt đẹp, anh biết đấy, nó tương tác, thay đổi một chút theo thời gian nếu anh chú ý. Thật khó để chú ý nhưng nếu so sánh nó với thực tại ảo, bất ngờ thay anh có chú ý. Và kể cả trong ứng dụng thực tiễn, ứng dụng ban đầu của thực tại ảo mà tôi yêu thích là cái mà chúng tôi thực hiện nguyên mẫu hồi năm 80 khi tôi còn làm với giáo sư Joe Rosen ở Stanford Med. Chúng tôi đã thực hiện bộ mô phỏng phẫu thuật đầu tiên và để đi từ giải phẫu giả của mô phỏng, thứ vô cùng giá trị, cho thiết kế, cho huấn luyện, đủ thứ rồi đến người thật, boy, cũng ra gì đấy. Các bác sĩ phẫu thuật thực sự thức tỉnh bởi sự chuyển dịch đó, nó rất ngầu. Tôi nghĩ sự chuyển dịch thật ra còn giá trị hơn sự mô phỏng.Lex: Ghê thật, tôi chưa từng nghĩ về nó. Gần như là nó... nó như là: chu du đến nơi khác trong thế giới vật lý có thể giúp ta trân trọng... Anh trân trọng ngôi nhà khi anh trở về.
Jaron: Tôi thì nghĩ thế, ý tôi là, nhắc lại lần nữa, người ta có thái độ khác nhau đối với nó. Tất cả đều được chào đón.
Lex: Anh nghĩ đầu là khác biệt giữa thế giới ảo và thế giới vật lý bằng xương thịt, thế giới mà anh, cá nhân anh vẫn bị thu hút. Kiểu, hẳn có sự khác nhau? Liệu có những sự khác nhau căn bản hay đó là do tính chất của công nghệ hiện tại?
Jaron: Về kiểu thực tại ảo mà ta có bây giờ, nó được tạo ra từ phần mềm mà phần mềm là thứ rất tệ (Lex: Phải), phần mềm luôn là nô lệ của nó trong quá khứ, là nô lệ của di sản của chính nó. Nó luôn luôn bừa bộn một cách vô biên và tuỳ ý; và làm việc với nó tạo ra một kiểu tính cách nerdy trong con người, hay ít nhất là trong tôi. Đó là điều tôi không thích lắm và có đủ thứ mà tôi không thích về phần mềm... và do đó nó khác biệt với thế giới vật lý. Nó là không phải là một thứ ta hiểu như là anh đã chỉ ra. Mặt khác, tôi hơi bối rối khi người ta hỏi tôi, ờ, anh có nghĩ vũ trụ là một máy tính và tôi phải nói là well, ý tôi là ý anh có thể là gì nếu anh nói rằng nó không phải là máy tính. Nếu không là máy tính thì nó đã không tuân theo các nguyên lý một cách nhất quán như thế và nó đã không dễ hiểu với con người bởi vì không nó thì còn gì khác về cuối cùng là một cái máy tính. Anh biết đấy, ý tôi là, ta có vật lý, ta có công nghệ, nên ta có thể lập trình nó nên ý tôi là tất nhiên nó là một kiểu máy tính nhưng tôi nghĩ là cố hiểu nó như một máy Turing là một cách tiếp cận khá ngu ngốc.
Lex: Phải, đó là câu hỏi liệu cái máy tính ta gọi là vũ trụ thực hiện kiểu tính toán có thể mô hình hoá như một máy Turing phổ quát hay nó là một thứ gì đó lạ lùng, lạ lùng đến mức nó vượt quá tầm tri giác của chúng ta.
3. Máy Turing
Jaron: Máy Turing là kiểu, um, tôi gọi chúng là teaser theo một nghĩa nào đó (
). Bởi vì, nếu như anh có một lập trình viên thông minh vô biên với lượng thời gian vô hạn, với bộ nhớ vô hạn và với tốc độ đồng hồ vô hạn vậy thì chúng là phổ quát. Nhưng điều đó không thể xảy ra, nên chúng không phổ quát trong thực tế thật ra, trong thực tế chúng một kiểu máy cụ thể trong những ràng buộc, trong nguyên lý bảo toàn trong bất kỳ thực tại có tồn tại, có lẽ ( ). Nên là, tôi nghĩ rằng sự phổ quát của một mô hình cụ thể là một cách nghĩ lầm lạc dù có một số giới hạn, dĩ nhiên, một thứ nào đó như vậy phải đúng ở một giới hạn đủ cao nào đó nhưng chúng ta không thể truy cập đến nó nên có nghĩa lý gì chứ?4. Mô phỏng vũ trụ của chúng ta
Lex: Well, với tôi, câu hỏi liệu ta sống trong một cái máy tính hay một giả lập rất thú vị theo cách này: có một câu hỏi kỹ thuật là - tạo ra một cỗ máy không chỉ mô phỏng vũ trụ mà còn tạo ra mô phỏng đủ thực đến nỗi ta không phân biệt được, hay tốt hơn nữa, đủ thực đến mức ta hơi hơi biết sự khác biệt nhưng dù thế ta vẫn thích ở thế giới ảo hơn, việc tạo ra cỗ máy đó khó đến mức nào?
Jaron: Tôi muốn cho anh một số câu trả lời khác nhau. Tôi muốn cho anh câu trả lời mà tôi nghĩ là có tầm quan trọng thực tiễn nhất với loài người ngay bây giờ, là có một sự đảm bảo được nhúng vào cái cách mà câu hỏi được hỏi, điều mà tôi nghĩ là sai, đó là ám chỉ rằng con người có một mức khả năng giới hạn để nhận biết thực tại , theo một nghĩa cụ thể, và thực ra con người luôn luôn học hỏi, tiến hoá, tạo ra chính họ. Ta cũng linh hoạt, ta cũng có thể lập tình được, tự lập trình được, thay đổi, thích nghi. Cách mà tôi thích để nói về vấn đề này là kể về lịch sử của những phương tiện truyền thông khác. Ví dụ, có một paper được review lẫn nhau chỉ ra rằng wire recorder (tạm dịch: máy thu bằng dây điện) chơi lại bản ghi một ca sĩ opera, giấu sau cánh gà, là không thể phân biệt được so với một ca sĩ opera thực. Dĩ nhiên, với chúng ta, nó không chỉ dễ phân biệt mà còn rõ rành rành, vì bản ghi sẽ rất tệ nhưng với những người vào thời đó, không có trải nghiệm với nó, thì có thể. Có một buổi biểu thời xưa về hội thảo từ xa bằng video thô quá thô giữa New York và DC vào những năm 30? hình như vậy, mọi người cho là nó cực kỳ thực và không thể phân biệt nổi, nhưng với chúng ta thì là quá tệ. Có nhiều ví dụ khác. Một cái nữa, một trong những cái tôi thích, trong thời kỳ nội chiến, có những thợ ảnh lưu động thu thập ảnh từ người khác mà giống với một vài nguyên mẫu, để anh có thể mua một bức ảnh của ai đó trông hơi giống người anh yêu (
), để nhắc anh về người đó bởi vì thực sự chụp ảnh họ là quá khó làm và thuê hoạ sĩ thì đắt quá mà đằng nào thì anh cũng chẳng có cách để hoạ sĩ vẽ họ từ xa, sao mà họ biết được trông họ như thế nào. Đó đều là những ví dụ hay về những ngày khởi đầu của nhiều kiểu truyền thông mà ta tiếp nhận truyền thông đó là xuất sắc nhưng rồi ta tiến hoá qua trải nghiệm của truyền thông. Nhân đây lại quay về với điều tôi từng nói, có lẽ món quá vĩ đại nhất của nhiếp ảnh là ta có thể nhìn ra khuyết điểm trong một bức ảnh và trân trọng thực tại hơn nữa. Có lẽ món quà vĩ đại nhất của ghi âm là ta có thể phân biệt opera của ca sĩ với bản thu âm trên một cái wire recorder tệ. Nên ta không nên giới hạn chính mình bởi một số giả định cố định mà không đúng. Đó là câu trả lời đầu tiên của tôi, cái tôi nghĩ là quan trọng nhất. Giờ có thể ai đó sẽ quay lại và nói: oh, nhưng anh biết công nghệ có thể đi rất xa, hẳn phải có một điểm nào đó mà nó vượt ngưỡng - đó là một câu hỏi khác, tôi nghĩ đó cũng là một câu hỏi hay nhưng tôi nghĩ câu trả lời tôi vừa cho anh thật ra là một câu trả lời quan trọng hơn cho một câu hỏi quan trọng hơn.Lex: Thâm, yeah, nhưng anh có thể... câu hỏi thứ hai... giờ anh làm tôi nhận ra nó là một câu hỏi khác hẳn: có thể tạo ra thế giới trong đó con người sẽ muốn ở lại thay vì thế giới thực, không cần mặt lạ, với một số lượng lớn người?
Jaron: Điều tôi hy vọng là, anh biết đấy, như tôi đã nói, tôi hy vọng trải nghiệm thế giới ảo giúp con người trân trọng thế giới vật lý này mà ta có và cảm nhận, âu yếm nó và uh, giữ nó khỏi bị địt tơi bời. Đó là hy vọng của tôi, um...
Lex: Anh có nhìn mọi công nghệ theo cách đó không? Vì về cơ bản, công nghệ giúp ta trân trọng những khía cạnh phi công nghệ của cuộc sống.
Jaron: Well, CÔNG NGHỆ TRUYỀN THÔNG. Ý tôi là, anh có để kéo dãn nó..., để tôi nói thế này, tôi hoàn toàn có thể chơi vai McLuhan và biến nó thành một lý thuyết tổng quát. Hoàn toàn làm được, chương trình anh vừa mô tả là hoàn toàn làm được. Thật ra, tôi sẽ dự đoán theo kiểu bói toán là nếu anh tự nghiên cứu, anh có thể tìm ra 20 luận án tiến sỹ đã làm điều đó rồi. Tôi không biết đâu, nhưng chúng có thể tồn tại. Nhưng tôi không biết là có giá trị tới mức nào trong việc thúc đẩy một ý tưởng xa đến thế. Khẳng định rằng hiện thực không phải là một cái máy tính theo một nghĩa nào đó có vẻ kỳ quặc đối với tôi vì ta có thể lập trình nó, ta có công nghệ. Có vẻ nó tuân theo các định luật vật lý, anh còn muốn gì từ nó nữa để nó trở thành một cái máy tính? Ý tôi là, nó là một cái máy tính, kiểu máy tính nào đó mà ta không biết chính xác. Ta có thể không biết phải nghĩ về nó như thế nào. Chúng ta đã làm việc để giải quyết nó, nhưng...
Lex: Xin lỗi phải cắt ngang nhưng anh hoàn toàn đúng, kiểu, đó cũng là sự hấp dẫn của tôi với AI. Nó có giúp ích được gì không? Trong trường hợp của AI, tôi thấy nó như một tập các kỹ thuật giúp ta hiểu chính mình, hiểu con người theo cùng một cách mà thực tại ảo ... anh giải thích rất hay ... như là một cách giúp ta hiểu thực tại (
) (Jaron: Hẳn rồi), trân trọng và mở rộng tầm mắt hơn với thực tại.Jaron: Đó hoàn toàn là cách mà tôi nhìn nhận. Tôi ước rằng những người bị mê hoặc, những người đi vào rabbit hole của vấn đề ta sống trong mô phỏng hay không, hay là có một thế giới với đủ loại biến thể, um, tôi ước gì họ lùi một bước và nghĩ về động lực của chính mình và chính xác rằng ý họ là gì. Tôi nghĩ sự nguy hiểm ở những thứ này là,..., um nếu anh nói rằng vũ trụ là một cái máy tính nào đó, phải là vậy vì sẽ không chặt chẽ khi nói rằng nó không phải. Mặt khác, nói rằng từ điều vừa rồi suy ra anh biết gì đó về loại máy tính đó - đó là một thứ khác! Điều đó cũng đúng với não bộ, với bất kỳ thứ gì ta dùng một ẩn dụ tính toán để liên tưởng đến nó. Kiểu, ta phải có một chút khiêm tốn về chỗ đứng của mình. Và vấn đề của tôi với những suy nghĩ kiểu đóng khung vào tính toán đó như thể đó là những câu hỏi tối thượng về vũ trụ, là nó vẽ ra cách để khiến người ta làm như thể họ biết nhiều hơn họ thực sự biết.
5. Trò chơi điện tử và những trải nghiệm thu hút khác
Lex: Đây như là một buổi trị liệu tâm lý vậy ( Jaron:
))) ). Tôi rất thích series The Elder Scroll, một trò chơi nhập vai, ví dụ như Skyrim. Tại sao tôi lại thích việc đi bộ xung quanh thế giới đó dến vậy? rồi có người mà anh có thể nói chuyện cùng, nó như một lối thoát vậy. Đời tôi tuyệt vời, tôi thực sự rất vui. Nhưng tôi cũng rất vui với âm nhạc trong game, những ngọn núi, được mang kiếm... Tôi không biết đó là gì, dù vậy đi đến đó lại rất thoải mái, đôi khi còn nhớ nơi đó.Jaron: Tôi nghĩ thật tuyệt khi yêu những tạo vật nghệ thuật, thật tuyêt khi yêu việc giao tiếp với người khác, thật tuyệt khi chơi một trò chơi liên tục phát triển, có ý nghĩa cùng người khác. Tôi nghĩ đó là một điều tốt. Tôi không chống đối công nghệ, và tôi chắc chắn là không chống đối công nghệ số. Tôi chống, như ai cũng biết rồi đấy, nền kinh tế thao túng của truyền thông xã hội đang làm người ta phát điên. Nhưng cốt lỗi của vấn đề, dĩ nhiên tôi đã làm việc nhiều nhiều năm, cố gắng để làm điều đó xảy ra và tôi nghĩ nó có thể rất đẹp. Kiểu, tại sao không chứ? Và nhân tiện, có một điều về con người, đó là ta có rất nhiều vấn đề. Mọi kiểu tương tác xã hội với người khác đều có vấn đề của nó. Người ta chính trị, gian xảo. Kiểu, tôi thích nhạc cổ điển, nhưng khi anh tìm đến một thứ liên quan đến nhạc cổ điển thì hoá ra đó cũng là một nơi liên quan đến đến trao đổi quyền lực ngầm với cả nghi thức tâm linh của người vị thế cao, như thế lại bớt vui. Đó là một phần vốn có, mọi thứ sẽ luôn thế, sẽ luôn là sự trộn lẫn của đủ thứ. Tôi không nghĩ là việc tìm kiếm sự thuần khiết sẽ đưa anh được tới đâu, nên là tôi không lo về điều đó. Tôi lo về trường hợp rất xấu, khi chúng ta tự làm mình điên hoặc đủ độc ác đến mức tuyệt chủng. Anh biết đó, những chỉ trích truyền thông xã hội lên đến mức đấy, nhưng tôi vui vì anh thích nó, như thế thật tuyệt.
Lex: Tôi thích cách anh nói mọi trải nghiệm đều có ai mặt tốt và xấu, như với nhạc cổ điển. Tôi cũng chơi piano cổ điển ( Jaron: :O ) nên tôi hiểu. Như cuốn Man's Search for Meaning của Victor Frankl, kể cả trong trại tập trung, vẫn có cơ hội để tìm ra cái đẹp ( Jaron: uhhmm ). Đó là điều thú vị về con người, khả năng khám phá cái đẹp cả trong khoảnh khắc đen tối nhất. Nhưng đúng là luôn có những phần đen tối.
Jaron: Tình thế của chúng ta là khó về mặt cấu trúc. Ta nhận thức theo xã hội, ta phụ thuộc vào nhau, phụ thuộc vào nhau để hiểu được môi trường và thế giới. Nhưng cũng có những mức độ mà ta, không thể tránh khỏi, um, ta không bao giờ thực sự bỏ mặc người khác, uh, ta được tạo ra với tính cạnh tranh cũng như hỗ trợ. Tình thế cơ bản của chúng ta là phức tạp và thách thức, nhưng dù sao kể cả nếu có thể thay đổi điều gì, tôi cũng sẽ không thay đổi điều gì cả.
Sửa lần cuối:
