Dự thảo nghị quyết mới về bảo vệ những người “dám làm” được kỳ vọng sẽ tạo ra một môi trường pháp lý rõ ràng hơn để khu vực kinh tế tư nhân phát triển.
Công cụ pháp lý mới bảo vệ những người dám nghĩ, dám làmBộ trưởng Công an Lương Tam Quang vừa trình Quốc hội một dự thảo nghị quyết, nếu được thông qua, sẽ trở thành một công cụ pháp lý mới để bảo vệ những người dám nghĩ, dám làm vì lợi ích chung.
Ông khẳng định, mục tiêu của văn bản là thể chế hóa các chủ trương của Đảng về bảo vệ những người năng động, sáng tạo, dám nghĩ, dám làm vì lợi ích chung.
Để hiện thực hóa mục tiêu đó, dự thảo đề xuất ưu tiên các biện pháp kinh tế, dân sự và hành chính, khuyến khích người vi phạm chủ động khắc phục hậu quả trước khi xem xét áp dụng chế tài hình sự trong một số trường hợp đủ điều kiện.
Tất nhiên, những hành vi tham nhũng, vụ lợi, lợi ích nhóm hay cố ý trục lợi vẫn bị loại trừ khỏi phạm vi áp dụng.
Điều khiến dự thảo nghị quyết thu hút sự quan tâm không chỉ là những quy định mới được đề xuất, mà còn là thông điệp chính sách phía sau: Nhà nước đặt ra yêu cầu phải có một cơ chế pháp lý để bảo vệ những người làm kinh tế, những doanh nhân dám đầu tư, dám đổi mới và dám chấp nhận rủi ro.
Câu trả lời bắt đầu từ những thay đổi đang diễn ra trong tâm lý của cộng đồng doanh nghiệp.
Rủi ro pháp lý và nỗi niềm của người kinh doanh
Suốt gần năm năm nay, gần như tuần nào tôi cũng ghé mua vài món đồ ở một cửa hàng tạp hóa quen. Nhưng lần trở lại gần đây, cửa cuốn đã kéo xuống, bên trong trống trơn và hàng hóa gần như được dọn hết.
Bà chủ cửa hàng cho biết, bà đã cho nhân viên về quê và tạm nghỉ bán. Theo bà, từ khi các quy định mới về hóa đơn điện tử và quản lý thuế với hộ kinh doanh được triển khai, việc quản lý thuế trở nên chặt chẽ hơn.
Trong khi đó, nhiều đầu mối cung cấp hàng hóa mà bà vẫn nhập từ trước chưa thể xuất hóa đơn đầy đủ. Muốn tuân thủ đúng quy định thì không mua được hàng, còn tiếp tục nhập hàng như trước lại không có hóa đơn đầu vào để chứng minh tính hợp pháp của giao dịch.
"Tôi không lấy được hóa đơn đầu vào nên sợ bị xử phạt. Thôi, tôi nghỉ một thời gian xem sao", bà nói.
Ít tháng trước, một chủ quán bia ở Hà Nội cũng kể với tôi câu chuyện tương tự. Quán từng có mười nhân viên, nay chỉ còn năm. Anh giảm lượng hàng nhập, cắt một nửa lao động và thu hẹp hoạt động vì nhiều nhà cung cấp vẫn chưa thể xuất hóa đơn đầu vào theo yêu cầu.
"Nếu vẫn duy trì quy mô như trước, tôi rất khó tránh khỏi rủi ro. Nhiều mặt hàng tôi không thể lấy được hóa đơn đầu vào", anh nói.
Hai người kinh doanh ở hai lĩnh vực khác nhau nhưng lại đưa ra quyết định gần giống nhau: họ tạm dừng hoặc giảm quy mô vì không tuân thủ được các quy định mới.
Những câu chuyện như trên không còn là cá biệt.
Khu vực kinh tế tư nhân chỉ có thể trở thành động lực tăng trưởng nếu doanh nhân được quyền chấp nhận rủi ro. Ảnh: Nguyễn Lê
Khảo sát của Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) cho thấy 73,3% hộ kinh doanh gặp khó khăn pháp lý trong lộ trình bỏ thuế khoán; 73,7% cho biết chỉ còn "lãi ít", trong khi 81,5% nói doanh thu năm 2025 giảm.
Đằng sau những con số ấy là một thực tế đáng suy nghĩ: không ít hộ kinh doanh đang chọn thu hẹp quy mô, thậm chí tạm dừng hoạt động, không phải vì không còn muốn làm ăn mà vì không còn đủ tự tin để tiếp tục kinh doanh.
Trong khi đó, với các doanh nghiệp có đăng ký chính thức, mối quan tâm hiện lên dưới một hình hài tương tự.
Những tháng gần đây, thông tin về các vụ án liên quan đến doanh nghiệp hoặc lãnh đạo doanh nghiệp vi phạm pháp luật là khá phổ biến trên phương tiện truyền thông, từ lĩnh vực hàng không, xây dựng, điện lực đến hóa chất và hạ tầng, nhiều vụ việc lớn liên tiếp được khởi tố, điều tra.
Nhưng cùng với đó, một câu hỏi cũng dần xuất hiện trong cộng đồng doanh nghiệp: đâu là ranh giới giữa một quyết định kinh doanh nhiều rủi ro với một sai phạm pháp lý, và liệu điều được coi là đúng hôm nay có thể bị nhìn nhận theo một cách khác sau nhiều năm hay không?
Trong cuộc gặp của Thủ tướng với cộng đồng doanh nghiệp gần đây, Chủ tịch VCCI Hồ Sỹ Hùng cho biết "rủi ro pháp lý" hiện là mối bận tâm lớn nhất của cộng đồng doanh nghiệp Việt Nam.
Trong gần 900 kiến nghị gửi tới VCCI, đây là nhóm vấn đề được phản ánh nhiều nhất. Ông gọi sự bất định của thể chế là "một loại chi phí vô hình nhưng rất lớn".
Đó là loại chi phí không xuất hiện trên bất kỳ báo cáo tài chính nào, nhưng lại đủ sức làm thay đổi một quyết định đầu tư.
Báo cáo Dòng chảy pháp luật 2025 của VCCI ghi nhận tới 787 vướng mắc pháp lý mà doanh nghiệp phản ánh.
Con số ấy cho thấy, bên cạnh chi phí vốn, chi phí nhân công hay chi phí logistics, nhiều doanh nghiệp Việt Nam còn có nỗi niềm khác về rủi ro pháp lý.
Ranh rới giữa rủi ro kinh doanh và vi phạm pháp luật
Theo TS Nguyễn Sĩ Dũng, khu vực kinh tế tư nhân chỉ có thể trở thành động lực tăng trưởng nếu doanh nhân được quyền chấp nhận rủi ro.
Trong nền kinh tế thị trường, không phải mọi dự án thất bại đều là sai lầm, càng không phải mọi quyết định kinh doanh không mang lại kết quả như kỳ vọng đều đồng nghĩa với hành vi phạm tội. Rủi ro là một phần tất yếu của đầu tư, đổi mới sáng tạo và cạnh tranh trên thị trường.
Điều ông lo ngại là khi ranh giới giữa rủi ro trong kinh doanh với hành vi vi phạm pháp luật trở nên thiếu rõ ràng. Phản ứng tự nhiên của họ không phải là tìm kiếm những cơ hội mới, mà là trì hoãn đầu tư, hạn chế mở rộng sản xuất và tránh những quyết định có thể phát sinh rủi ro.
TS Sĩ Dũng cho rằng, muốn kinh tế tư nhân thực sự trở thành động lực quan trọng của nền kinh tế thì pháp luật phải phân biệt được đâu là hành vi cố ý gian dối để trục lợi và đâu là những rủi ro bình thường của hoạt động kinh doanh.
Chỉ khi doanh nhân yên tâm rằng, thất bại trong kinh doanh sẽ không bị đồng nhất với tội phạm, họ mới dám đầu tư, đổi mới sáng tạo và chấp nhận mạo hiểm để tạo ra tăng trưởng.
Dưới góc độ phân tích của TS Sĩ Dũng, dự thảo nghị quyết do Bộ trưởng Lương Tam Quang trình Quốc hội có thể được xem như một nỗ lực tìm lời giải.
Văn bản này không xuất hiện riêng lẻ, mà nối tiếp một quá trình điều chỉnh chính sách đã bắt đầu từ Nghị quyết 68.
Tháng 5/2025, Nghị quyết 68 xác định kinh tế tư nhân là một trong những động lực quan trọng nhất của nền kinh tế, đồng thời yêu cầu không hình sự hóa các quan hệ kinh tế, dân sự và hành chính, phân định rõ trách nhiệm của pháp nhân với trách nhiệm của cá nhân.
Hơn một năm sau, Kết luận 56 tiếp tục định hướng sửa đổi chính sách hình sự trong lĩnh vực kinh tế theo hướng giảm hình phạt tù trong một số trường hợp, tăng các biện pháp kinh tế, chú trọng thu hồi tài sản và không để hoạt động điều tra, truy tố, xét xử cản trở đầu tư, sản xuất, kinh doanh.
Dự thảo lần này là bước cụ thể hóa tiếp theo của mạch chính sách ấy. Nhưng sẽ là một sự hiểu lầm nếu coi đây là chủ trương “nới tay” với tội phạm kinh tế.
Nỗi niềm của các chuyên gia
Chuyên gia kinh tế Phạm Chi Lan, một trong những chuyên gia của Tổ thi hành Luật Doanh nghiệp 1999, cho rằng những doanh nghiệp làm ăn gian dối phải bị loại khỏi thị trường, bởi một nền kinh tế không thể phát triển nếu thiếu kỷ cương.
Nhưng bà cũng cho rằng không thể vì một số vụ án mà nhìn cả cộng đồng doanh nhân đều như vậy.
Việt Nam có khoảng một triệu doanh nghiệp; chỉ cần 1% vi phạm cũng đã là 10.000 doanh nghiệp, đủ tạo cảm giác ngày nào cũng có thêm một vụ án mới.
Bà Lan nói, thực tế trên không thể phủ nhận, còn cả triệu doanh nghiệp đang làm ăn chân chính. Họ trả lương cho người lao động, đóng thuế cho nhà nước và làm ra của cải cho xã hội.
Theo bà, số vi phạm chỉ là những “con sâu làm rầu nồi canh”, không thể đại diện cho số đông doanh nhân đang làm ăn tử tế.
TS Nguyễn Đình Cung cũng thận trọng khi nói về từng vụ án cụ thể, bởi người ngoài không có đủ thông tin để kết luận đúng sai. Tuy nhiên, điều ông suy nghĩ hơn là tác động của những thông tin về các vụ án đối với doanh nghiệp, tâm lý đầu tư.
“Việt Nam đang theo đuổi mục tiêu tăng trưởng cao, đòi hỏi một năng lượng xã hội rất tích cực để đầu tư, kinh doanh. Vì thế, cần cổ vũ tinh thần kinh doanh,…”, ông nói.
Để cho doanh nghiệp dám làm
Theo dự thảo nghị quyết, trong một số trường hợp đáp ứng đầy đủ điều kiện, cơ quan tiến hành tố tụng có thể không truy cứu, tạm đình chỉ truy cứu hoặc miễn trách nhiệm hình sự; đồng thời ưu tiên các biện pháp kinh tế, dân sự và hành chính, khuyến khích khắc phục hậu quả trước khi xem xét áp dụng chế tài hình sự.
Tuy nhiên, cơ chế này không áp dụng đối với các hành vi tham nhũng, vụ lợi, lợi ích nhóm hay cố ý trục lợi.
Thẩm tra dự thảo, Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế và Tài chính của Quốc hội Phan Văn Mãi cũng nhấn mạnh yêu cầu xử lý nghiêm minh các hành vi vi phạm, đồng thời phân định rõ trách nhiệm hình sự, dân sự và hành chính; trách nhiệm của pháp nhân với trách nhiệm của cá nhân, để vừa bảo đảm tính nghiêm minh của pháp luật, vừa không làm cản trở hoạt động đầu tư, sản xuất, kinh doanh.
Đó cũng là ranh giới mà dự thảo nghị quyết muốn làm rõ: xử lý nghiêm những người cố tình trục lợi, nhưng không để những rủi ro bình thường của hoạt động đầu tư và kinh doanh bị nhìn nhận như hành vi phạm tội.
Với khu vực kinh tế tư nhân, điều đó đồng nghĩa với việc tạo dựng một môi trường pháp lý minh bạch và có thể dự đoán được, để doanh nhân yên tâm đầu tư, đổi mới sáng tạo và chấp nhận rủi ro.
