Trong khi Việt Nam là quốc gia có mức độ rủi ro về thiên tai nhiều hơn khu vực, song tỷ lệ tham gia bảo hiểm trên GDP lại ở mức thấp nhất. Chuyên gia chỉ ra nhiều nguyên nhân cho việc này.
Trong nhiều nền kinh tế, bảo hiểm được xem là một cấu phần quan trọng của hệ thống tài chính, giúp người dân và doanh nghiệp chuyển giao rủi ro, hạn chế thiệt hại khi xảy ra sự cố. Tuy nhiên, tại Việt Nam, mức độ tham gia bảo hiểm vẫn còn khá khiêm tốn so với quy mô nền kinh tế và mức độ rủi ro ngày càng gia tăng.
Doanh thu tăng nhưng độ bao phủ vẫn thấp
Tỷ lệ doanh thu phí bảo hiểm trên GDP của Việt Nam, tính chung cả nhân thọ và phi nhân thọ, hiện chỉ khoảng 2-2,3%, thấp hơn mức 2,67% năm 2022 và chưa đạt mục tiêu 3,5% đặt ra cho năm 2025.Trong khi đó, theo số liệu của Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD), tỷ lệ này tại Malaysia khoảng 4,46%, còn Singapore lên tới 9,65% GDP. Khoảng cách lớn cho thấy thị trường bảo hiểm Việt Nam vẫn còn nhiều dư địa tăng trưởng, đặc biệt ở mảng phi nhân thọ.
Những năm gần đây, bảo hiểm phi nhân thọ đang trở thành một trong những động lực tăng trưởng chính của thị trường. Năm 2024, doanh thu phí bảo hiểm phi nhân thọ đạt khoảng 78.300 tỷ đồng, tăng 10,2%. Trong nửa đầu năm 2026, doanh thu tiếp tục tăng 13,5%, lên khoảng 49.100 tỷ đồng.
Tuy nhiên, mảng này mới chiếm khoảng một phần ba tổng doanh thu phí bảo hiểm toàn thị trường. Xét trên quy mô nền kinh tế cũng như số lượng người dân, hộ kinh doanh và doanh nghiệp, mức độ bao phủ bảo hiểm vẫn còn tương đối thấp.
Điều đáng chú ý là khoảng trống bảo hiểm tồn tại trong bối cảnh nền kinh tế Việt Nam ngày càng có độ mở lớn. Doanh nghiệp phải đối mặt với nhiều loại rủi ro hơn, từ cháy nổ, thiên tai, tai nạn lao động đến gián đoạn chuỗi cung ứng, vận chuyển hàng hóa hay hoạt động sản xuất kinh doanh.
Đối với người dân, rủi ro liên quan đến sức khỏe, phương tiện, nhà ở và tài sản cũng ngày càng đa dạng.
Ông Nguyễn Đức Thắng, Chủ tịch GAMA Global-Vietnam, nhận định dù doanh thu phí bảo hiểm tiếp tục tăng, mức độ tham gia của người dân và doanh nghiệp Việt Nam vẫn chưa tương xứng với tốc độ phát triển của nền kinh tế cũng như mức độ phức tạp của các loại rủi ro.
“Đây vừa là thách thức, vừa là cơ hội để ngành bảo hiểm tiếp tục nâng cao chất lượng sản phẩm, tăng tính minh bạch và đẩy mạnh giáo dục thị trường”, ông Nguyễn Đức Thắng nhấn mạnh.
Nhiều doanh nghiệp Việt không mua bảo hiểm vì sợ tốn tiền (Ảnh minh họa: Tiến Tuấn).
Sợ "mất tiền" vì rủi ro chưa chắc xảy ra
Theo các chuyên gia, nguyên nhân khiến tỷ lệ tham gia bảo hiểm tại Việt Nam thấp đến từ cả khả năng chi trả và nhận thức của khách hàng. Trong đó, tư duy về quản trị rủi ro được xem là một trong những yếu tố quan trọng nhất.Nhiều người dân, hộ kinh doanh và doanh nghiệp nhỏ vẫn coi phí bảo hiểm là một khoản chi phải bỏ ra hàng năm thay vì chi phí để chuyển giao rủi ro tài chính.
Tâm lý phổ biến là sự cố "chưa chắc xảy ra với mình". Vì vậy, không ít cá nhân và doanh nghiệp chủ yếu tham gia những loại bảo hiểm bắt buộc theo quy định, trong khi các sản phẩm bảo hiểm tự nguyện đối với tài sản, hoạt động kinh doanh hay những rủi ro khác chưa được ưu tiên.
Bà Nguyễn Thị Quỳnh Trang, Cố vấn tài chính FIDT, cho rằng còn một số nguyên nhân khác tác động đến quyết định của khách hàng.
Trước hết là hệ quả từ cuộc khủng hoảng niềm tin của thị trường bảo hiểm nhân thọ trong giai đoạn trước. Những tranh cãi liên quan đến tư vấn, hợp đồng và quyền lợi bảo hiểm khiến một bộ phận khách hàng trở nên dè dặt hơn, không chỉ với bảo hiểm nhân thọ mà cả thị trường bảo hiểm nói chung.
Bên cạnh đó, nhiều sản phẩm bảo hiểm có điều khoản tương đối phức tạp. Khách hàng khó tự đánh giá phạm vi bảo hiểm, trường hợp loại trừ cũng như điều kiện để được bồi thường.
Khả năng chi trả cũng là một trở ngại. Đối với nhóm thu nhập trung bình và thấp, phí bảo hiểm dù không lớn so với giá trị tài sản được bảo vệ vẫn là khoản chi cần cân nhắc khi người dân phải ưu tiên nhiều nhu cầu thiết yếu trước mắt.
Thực tế, các doanh nghiệp bảo hiểm đang thay đổi sản phẩm và quy trình để tiếp cận khách hàng tốt hơn. Với người mua cá nhân, sản phẩm ngày càng được thiết kế linh hoạt theo nhu cầu, thời hạn và khả năng tài chính. Với doanh nghiệp, phạm vi bảo hiểm cũng được mở rộng để đáp ứng những rủi ro ngày càng đa dạng trong hoạt động sản xuất, vận chuyển và kinh doanh.
Bài toán lớn là niềm tin và văn hóa quản trị rủi ro
Theo ông Nguyễn Đức Thắng, không thể lý giải tỷ lệ tham gia bảo hiểm thấp chỉ bằng chất lượng sản phẩm. Vấn đề lớn hơn nằm ở nhận thức về rủi ro, trải nghiệm của khách hàng trên thị trường và thói quen tài chính.Một nghịch lý là khi giá trị tài sản của người dân tăng lên, hoạt động của doanh nghiệp ngày càng phức tạp và mức độ thiệt hại từ những sự cố bất ngờ có thể rất lớn, bảo hiểm vẫn thường được nhìn nhận như một khoản chi phí có thể cắt giảm.
Nhiều người cho rằng rủi ro khó xảy ra với mình hoặc nếu xảy ra vẫn có thể tự sử dụng tiền tiết kiệm để xử lý. Cách tiếp cận này khiến bảo hiểm bị xếp sau nhiều khoản chi khác.
Nhiều tiểu thương chợ Biên Hòa chưa mua bảo hiểm cháy nổ (Ảnh: DT).
Vấn đề không chỉ tồn tại ở cá nhân. Với một số doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp nhỏ và vừa, bảo hiểm chưa thực sự được đưa vào hệ thống quản trị rủi ro tổng thể. Doanh nghiệp có thể tập trung vào doanh thu, chi phí, vốn vay hay dòng tiền nhưng chưa dành sự quan tâm tương xứng cho những rủi ro có khả năng gây gián đoạn hoạt động hoặc làm mất một phần lớn tài sản.
Dù vậy, ngành bảo hiểm cũng phải cải thiện trải nghiệm của khách hàng. Một bộ phận người mua từng gặp tình trạng tư vấn chưa đầy đủ, hợp đồng khó hiểu hoặc quy trình giải quyết bồi thường kéo dài. Những trải nghiệm này dễ hình thành quan niệm rằng bảo hiểm vừa tốn tiền vừa phức tạp khi phát sinh sự cố.
Theo chuyên gia, việc minh bạch hóa điều khoản, giải thích rõ quyền lợi và trường hợp loại trừ, đồng thời đơn giản hóa thủ tục bồi thường là điều kiện quan trọng để khôi phục và củng cố niềm tin trên thị trường.
Một rào cản khác nằm ở thói quen tài chính. Người Việt thường có xu hướng tìm giải pháp sau khi sự cố đã xảy ra, trong khi nguyên tắc của bảo hiểm là chuẩn bị nguồn lực trước khi rủi ro xuất hiện.
Sự lệch pha giữa tâm lý "xử lý khi có chuyện" và bản chất phòng ngừa của bảo hiểm khiến vai trò của sản phẩm này chưa được nhìn nhận đầy đủ.
Các chuyên gia cho rằng hàng loạt sự cố liên quan đến cháy nổ, thiên tai, tai nạn hay gián đoạn kinh doanh trong thời gian qua có thể khiến nhận thức về bảo hiểm dần thay đổi. Tuy nhiên, để thị trường phát triển bền vững, sự thay đổi này cần đi cùng với chính sách phù hợp, giáo dục tài chính, chất lượng dịch vụ và những sản phẩm thực sự đáp ứng nhu cầu của người dân và doanh nghiệp.
