Mỗi Ngày Đều Ăn Mì
Lỗ đýt gợi cảm
Đập tượng Quan Âm và tai nạn giao thông: Quả báo và xác suất
Một vlogger từng đập tượng Phật bà Quan Âm và sau này bị tử vong trong một tai nạn giao thông.Cô vlogger trẻ tuổi, người Hoa bên Trung Quốc, chuyên làm những video thách thức các điều kiêng kị và hiện tượng tâm linh. Trong một video gây nhiều tranh cãi, cô đập một tượng Phật bà Quan Âm.
Sau đó, cô gặp tai nạn giao thông và qua đời khi còn rất trẻ.
Vậy là hai chữ “nhân quả” xuất hiện.
Người tin thì nói: “Thấy chưa, nhân quả không chừa một ai.”
Người không tin thì cho rằng đó chỉ là một tai nạn bình thường.
Tôi nghĩ có một cách nhìn khác thú vị hơn: xác suất.
Tôi tin vào quy luật nhân quả. Một anh sếp đày đoạ một nghiên cứu sinh, và sau đó anh ta bị nhập viện vì bệnh nguy hiểm. Anh ta sống sót và thay đổi hoàn toàn về hành vi.
Tôi đã thấy những kẻ hãm hại người bị nạn nghiêm trọng. Rất nhiều trường hợp như vậy.
Nhân quả theo nghĩa triết học hay tôn giáo thuộc về một phạm trù mà khoa học thực nghiệm rất khó kiểm định.
Nhưng nếu tai nạn này được đưa ra như một bằng chứng cho nhân quả, thì chúng ta có thể đặt một câu hỏi khoa học:
Nếu không có yếu tố “nhân quả”, chuyện như vậy có thể tự nhiên xảy ra hay không?
Câu trả lời là: hoàn toàn có thể.
Một con số đáng suy nghĩ
Theo ước tính của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), năm 2021, Trung Quốc có tỉ lệ tử vong do tai nạn giao thông khoảng 17,4 trên 100.000 dân mỗi năm.Con số 17,4 trên 100.000 nghe có vẻ nhỏ. Đổi sang phần trăm chỉ là 0,0174%.
Nhưng xác suất có một đặc điểm rất dễ làm chúng ta hiểu lầm:
Một biến cố hiếm đối với một cá nhân chưa chắc hiếm trong một cộng đồng lớn.
Thử tưởng tượng một thành phố có 1 triệu người và mọi người có nguy cơ trung bình giống nhau.
Với tỉ lệ 17,4 trên 100.000, trong một năm chúng ta kì vọng khoảng:
174 người chết vì tai nạn giao thông.
Không cần lời nguyền.
Không cần xúc phạm thần linh.
Không cần một nguyên nhân siêu nhiên nào cả.
Chỉ cần xác suất thông thường.
Nếu mở rộng thời gian quan sát thành 10 năm, với một phép tính gần đúng và giả định nguy cơ không đổi, xác suất một người chết vì tai nạn giao thông trong khoảng thời gian đó vào khoảng 0,174%, tức cỡ 1 trên 575 người.
Một trên 575 vẫn là hiếm đối với một người.
Nhưng nếu chúng ta quan sát 100.000 người thì câu chuyện hoàn toàn khác.
Một thí nghiệm tưởng tượng
Giả sử — xin nhấn mạnh đây chỉ là một giả định để minh hoạ — trên mạng xã hội Trung Quốc có 100.000 người từng làm một chuyện bị một bộ phận công chúng xem là “phạm thượng”:- Đập tượng.
- Chế giễu thần thánh.
- Xúc phạm một biểu tượng tôn giáo.
- Đi nghĩa địa thách ma.
- V.v.
Nếu họ chỉ có nguy cơ tai nạn giao thông tương đương dân số bình thường, phép tính xác suất cho chúng ta kì vọng khoảng 174 người chết vì tai nạn giao thông trong thời gian ấy.
Bây giờ hãy tưởng tượng trong 174 người đó có một cô gái từng quay video đập tượng Quan Âm.
Câu chuyện lập tức trở nên đáng sợ.
Nếu trước khi đập tượng, cô còn tuyên bố đại ý: “Hãy xem tôi sống được bao lâu”, câu chuyện lại càng đáng sợ hơn nữa.
Người ta ghép hai sự kiện:
Đập tượng → gặp tai nạn → qua đời.
Và trực giác nói với chúng ta rằng sự trùng hợp như vậy “không thể nào là ngẫu nhiên”.
Nhưng toán xác suất lại hỏi:
Tại sao lại không?
Trong 100.000 người được quan sát suốt 10 năm, chúng ta đã kì vọng có khoảng 174 trường hợp tử vong do tai nạn giao thông ngay cả khi việc “phạm thượng” hoàn toàn không có tác động gì.
Chúng ta chỉ cần tìm thấy 1 trường hợp có tiểu sử đặc biệt phù hợp để tạo nên một câu chuyện hoàn chỉnh.
Và internet rất giỏi làm việc đó.
1 trên 1.000.000 chưa chắc đã hiếm
Đây là một nghịch lí thú vị trong cách con người cảm nhận xác suất.Giả sử một chuyện cực kì kì lạ chỉ có xác suất 1 trên 1 triệu xảy ra cho một người trong một năm.
Nghe ghê gớm lắm.
Một phần triệu!
Nhưng Trung Quốc có khoảng 1,4 tỉ dân.
Nếu 1,4 tỉ người đều có cơ hội trải qua biến cố đó, số trường hợp kì vọng sẽ là:
1.400.000.000 / 1.000.000 = 1.400 trường hợp.
Thành ra, một chuyện “một phần triệu” vẫn có thể xảy ra khoảng 1.400 lần trong một quần thể 1,4 tỉ người.
Đó là điều mà trực giác của chúng ta thường bỏ sót.
Chúng ta hỏi:
“Xác suất chuyện kinh khủng như vậy xảy ra với cô ấy là bao nhiêu?”
Nhưng câu hỏi thích hợp hơn là:
“Trong hơn một tỉ người, xác suất để không có ai trải qua một chuỗi sự kiện kì lạ như vậy là bao nhiêu?”
Hai câu hỏi nghe gần giống nhau nhưng ý nghĩa rất khác.
Người trúng số cũng nghĩ mình gặp phép màu
Hãy lấy xổ số làm ví dụ.Xác suất để tôi trúng độc đắc có thể cực kì thấp.
Vì vậy, nếu sáng mai tôi trúng vài chục tỉ đồng, tôi có thể nghĩ đó là một sự kiện gần như không tưởng.
Nhưng công ty xổ số không ngạc nhiên.
Bởi họ không hỏi xác suất Nguyễn Văn A trúng số là bao nhiêu. Họ quan sát hàng triệu vé.
Một biến cố cực hiếm ở cấp độ cá nhân có thể trở thành chuyện hoàn toàn bình thường ở cấp độ quần thể.
Tai nạn, bệnh tật và những sự trùng hợp trong cuộc đời cũng vậy.
Có hàng tỉ con người. Mỗi người sống hàng chục năm. Mỗi ngày xảy ra hàng trăm sự kiện. Chúng ta gặp người này, nói câu kia, đi chuyến xe nọ, mơ một giấc mơ, cầu một điều, nguyền rủa một người, làm một việc thiện hay một việc xấu.
Số tổ hợp có thể xảy ra là khổng lồ.
Trong một “biển” sự kiện như thế, những trùng hợp ngoạn mục không những có thể xảy ra; chúng gần như bắt buộc phải xảy ra đâu đó.
Chúng ta chỉ nhìn thấy người gặp nạn
Giả sử có 10.000 người từng xúc phạm một biểu tượng tôn giáo.9.980 người sau đó vẫn đi làm, lấy vợ lấy chồng, sinh con, ăn cơm, uống cà phê và sống bình thường.
Không ai viết báo về họ.
19 người gặp những chuyện không may nhưng chẳng có gì đặc biệt.
Cũng chẳng ai nhớ.
Còn 1 người gặp một tai nạn thảm khốc.
Ngay lập tức, người ta đào lại video cũ:
“Cô ấy từng làm chuyện này!”
“Cô ấy từng nói câu kia!”
“Bây giờ ứng nghiệm rồi!”
Vấn đề ở đây là chúng ta chọn người sau khi đã biết kết quả.
Trong khoa học, đây là một dạng “selection bias”, thiên lệch do cách chọn mẫu.
Nếu muốn kiểm định một cách công bằng, phải làm ngược lại.
Hôm nay chọn 10.000 người từng có hành vi “phạm thượng” và 10.000 người tương đồng nhưng không có hành vi đó. Sau đó theo dõi cả hai nhóm trong 10 hay 20 năm.
Nếu nhóm thứ nhất liên tục gặp tai nạn, bệnh tật hay chết sớm nhiều hơn nhóm thứ hai một cách rõ rệt, lúc đó chúng ta mới có một hiện tượng cần giải thích.
Còn chọn một người gặp nạn rồi quay ngược về quá khứ tìm một hành vi có thể giải thích tai nạn là một cách suy luận rất dễ mắc sai lầm.
“Quả báo” có một lợi thế xác suất
Có một vấn đề tinh tế hơn.“Quả báo” được định nghĩa như thế nào?
Nếu sau khi đập tượng, cô gái chết vì tai nạn giao thông: quả báo.
Nếu cô mắc bệnh hiểm nghèo: cũng quả báo.
Nếu cô phá sản: quả báo.
Nếu sự nghiệp sụp đổ: quả báo.
Nếu gia đình gặp chuyện: cũng có thể được diễn giải là quả báo.
Thậm chí nếu chẳng có chuyện gì xảy ra trong 20 năm, người ta vẫn có thể nói:
“Chưa tới lúc.”
Đây là một vấn đề lớn về xác suất.
Nếu tôi dự đoán rằng ngày mai bạn sẽ bị xe tông lúc 8 giờ 17 phút, dự đoán của tôi rất dễ sai.
Nhưng nếu tôi dự đoán rằng trong 20 năm tới bạn sẽ gặp một chuyện không may nào đó, khả năng tôi “đoán đúng” là rất cao.
Tôi càng cho phép nhiều loại kết quả được tính là đúng, xác suất lời tiên đoán “ứng nghiệm” càng tăng.
Trong thống kê, đây là vấn đề có họ hàng với vấn đề multiple comparisons: thử đủ nhiều giả thuyết thì sớm muộn cũng tìm được một kết quả có vẻ đặc biệt.
(Tra tấn dữ liệu hay “data torture” cũng là dạng này: càng tra tấn dữ liệu càng lâu, dữ liệu sẽ khai báo một xu hướng nào đó hoàn toàn ngẫu nhiên.)
Muốn chứng minh nhân quả phải hỏi câu khác
Đây có lẽ là điểm quan trọng nhất.Câu hỏi khoa học không phải là:
“Có người nào đập tượng rồi sau đó gặp tai nạn hay không?”
Câu trả lời gần như chắc chắn là có.
Câu hỏi phải là:
“Những người đập tượng có gặp tai nạn nhiều hơn những người không đập tượng hay không?”
Viết theo ngôn ngữ xác suất:
P(tai nạn | đập tượng) > P(tai nạn | không đập tượng)?
Chúng ta cần hai nhóm người, cần thời gian theo dõi, cần số lượng đủ lớn và cần kiểm soát những yếu tố khác.
Một trường hợp cá biệt không thể trả lời câu hỏi đó.
Còn một thủ phạm khác: hành vi nguy hiểm
Giả sử sau này có người thu thập dữ liệu và phát hiện những vlogger chuyên làm nội dung thách thức tâm linh thực sự gặp tai nạn nhiều hơn người bình thường.Liệu đó có phải bằng chứng cho nghiệp báo?
Vẫn chưa.
Bởi có một cách giải thích đơn giản hơn.
Những người thích làm nội dung gây sốc có thể đồng thời là những người thích cảm giác mạnh, thường xuyên đi xa, khám phá nơi nguy hiểm, thức khuya, lái xe nhiều hoặc chấp nhận rủi ro cao hơn người bình thường.
Nếu vậy:
Tính thích mạo hiểm → làm video thách thức
và đồng thời:
Tính thích mạo hiểm → nguy cơ tai nạn cao hơn.
Trong thống kê, yếu tố đứng phía sau cả hai hiện tượng như vậy được gọi là yếu tố nhiễu (confounder).
Do đó, ngay cả khi hai hiện tượng đi cùng nhau, chúng ta vẫn phải rất thận trọng trước khi nói cái này gây ra cái kia.
Vậy đây có phải là “nhân quả” không?
Đến đây, chúng ta có thể trở lại câu hỏi ban đầu.Một cô gái đập tượng Quan Âm, sau đó gặp tai nạn giao thông và qua đời.
Có phải nhân quả không?
Câu trả lời khoa học chính xác nhất là:
Chúng ta không biết.
Khoa học không có dữ liệu để chứng minh rằng một cơ chế siêu hình gọi là “nghiệp” không tồn tại.
Nhưng trường hợp này cũng không phải bằng chứng khoa học cho thấy nghiệp đã gây ra tai nạn.
Hai mệnh đề này rất khác nhau.
“Chưa có bằng chứng rằng A gây ra B” không đồng nghĩa với “đã chứng minh A không thể gây ra B”.
Nếu một người xem câu chuyện này như một biểu tượng đạo đức — làm điều bất kính rồi gặp hậu quả — đó là cách diễn giải thuộc phạm vi niềm tin.
Nhưng nếu nói rằng tai nạn này chứng minh luật nhân quả tồn tại, chúng ta đã bước sang một tuyên bố thực nghiệm.
Và với một tuyên bố thực nghiệm, một trường hợp cá biệt là bằng chứng quá yếu.
Câu hỏi quan trọng hơn
Một cô gái 24 tuổi qua đời vì tai nạn vẫn là một bi kịch, bất kể cô ấy từng nói gì hay làm gì.Nhưng bi kịch và bằng chứng là hai chuyện khác nhau.
Bộ não con người rất thích những câu chuyện có mở đầu và kết thúc.
Một người làm điều xấu rồi gặp chuyện xấu tạo thành một câu chuyện hoàn chỉnh. Nó đáp ứng trực giác đạo đức của chúng ta rằng thế giới phải công bằng: người tốt được thưởng, người xấu bị phạt.
Xác suất thì lạnh lùng hơn.
Người tốt vẫn có thể gặp tai nạn.
Người xấu vẫn có thể sống đến 100 tuổi.
Một người vừa cầu nguyện có thể khỏi bệnh.
Một người khác cũng cầu nguyện như vậy có thể qua đời.
Và trong hàng tỉ con người, chúng ta luôn có thể tìm thấy những trường hợp phù hợp với câu chuyện mà mình muốn tin.
Do đó, trước một câu chuyện “ứng nghiệm” ngoạn mục, có lẽ câu hỏi hay nhất không phải là:
“Làm sao có thể trùng hợp đến như vậy?”
Mà là:
“Có bao nhiêu cơ hội để một sự trùng hợp như vậy xảy ra?”
Đó là một khác biệt nhỏ trong cách đặt câu hỏi.
Nhưng chính sự khác biệt nhỏ đó là khởi đầu của suy nghĩ thống kê.
Kết luận
Có thể là nhân quả hay không? Khoa học hiện không biết.Nhưng xét riêng trường hợp này, xác suất thông thường đã đủ để giải thích sự trùng hợp.
Và có lẽ đó cũng là thái độ hợp lí trước những câu chuyện như vậy:
Tôn trọng niềm tin, nhưng đừng lẫn lộn niềm tin với bằng chứng.
.png "Sex :vozvn (21):"){kind=icon}
