Quá trình thí nghiệm
• Năm 1825, Owen mua lại toàn bộ thị trấn Harmony (sau đổi tên thành New Harmony) ở Indiana từ một cộng đồng tôn giáo Đức (Harmony Society của George Rapp) với giá 150.000 USD. Thị trấn này đã có sẵn hơn 180 tòa nhà, 20.000 acre đất màu mỡ ven sông Wabash, và cơ sở hạ tầng tốt (nhà máy, nông trại).
• Owen đầu tư gần như toàn bộ tài sản cá nhân vào đây. Ông mời mọi người tham gia: trí thức, nhà khoa học, nghệ sĩ, lao động… để tạo một cộng đồng mẫu mực với khoảng 1.000 cư dân chỉ sau năm đầu.
• Nguyên tắc chính:
• Sở hữu chung (communal ownership): Đất đai, công cụ sản xuất, sản phẩm đều thuộc cộng đồng.
• Lao động chung: Mọi người làm việc theo khả năng, không lương cá nhân ban đầu (sau thử trả theo giờ lao động).
• Tập trung vào giáo dục: Xây dựng trường học miễn phí, bình đẳng giới, giáo dục trẻ em và người lớn (William Maclure – “cha đẻ địa chất Mỹ” – hỗ trợ mạnh về giáo dục).
• Không tôn giáo bắt buộc, nhấn mạnh lý trí và khoa học.
• Mục tiêu: Tạo xã hội bình đẳng, không nghèo đói, không tranh chấp.
Kết quả và lý do thất bại
Thí nghiệm chỉ kéo dài khoảng 2 năm (1825–1827), chính thức tan rã vào năm 1827–1829:
• Sản xuất thấp: Nông nghiệp và công việc bảo trì bị bỏ bê. Không đủ lương thực, dẫn đến thiếu thốn, đói kém.
• Thiếu động lực lao động: Nhiều người “ăn theo” (free-rider problem) – những người khỏe mạnh, giỏi giang không muốn làm nhiều hơn người yếu hoặc lười biếng, vì mọi thứ đều chia đều. Kết quả là sản lượng giảm mạnh.
• Tranh cãi nội bộ: Bất đồng về công bằng (ai làm nhiều hơn được gì?), tranh chấp quyền lực, và thiếu lãnh đạo chặt chẽ khi Owen thường vắng mặt hoặc không quản lý chi tiết.
• Owen từng cố sửa bằng cách cho phép một phần sở hữu cá nhân và doanh nghiệp tư nhân, nhưng đã quá muộn.
• Hậu quả: Owen mất hầu hết tài sản (khoảng 4/5 tài sản cá nhân). Cộng đồng tan rã, nhiều người rời đi. Một số con cái ông ở lại và góp phần vào khoa học/giáo dục địa phương.
So sánh thú vị: Cộng đồng tôn giáo Harmony Society (Rappites) trước đó đã sống ở cùng nơi 10 năm (1814–1824), rất thịnh vượng nhờ kỷ luật tôn giáo nghiêm ngặt (celibacy – không kết hôn, lao động chăm chỉ). Khi chuyển sang mô hình thế tục của Owen, mọi thứ sụp đổ nhanh chóng.