Captain Rogers
Chú bộ đội
Năm 1942, khi Thế chiến II tàn phá toàn cầu với bạo lực và sự hủy diệt chưa từng có, thế giới chờ đợi sự lãnh đạo đạo đức từ các nhân vật tinh thần của mình. Giáo hoàng Pius XII, bị giam cầm trong các bức tường Vatican ở Rome, là người lãnh đạo tinh thần của hàng trăm triệu người Công giáo trên toàn thế giới. Trong khi đó, chỉ cách đó 1.000 km ở Ba Lan, Adolf Hitler đang dàn dựng cuộc diệt chủng người Do Thái có hệ thống trên khắp châu Âu, một cuộc diệt chủng được thực hiện trong các trại tập trung bí mật.
Mặc dù là một trong những người hiểu biết nhất trên thế giới, Giáo hoàng Pius XII vẫn giữ im lặng đáng chú ý về những tội ác này. Sự im lặng này, cùng với những giao dịch chính trị trước đó của Vatican với Đức Quốc xã, đã làm dấy lên sự giám sát và tranh luận gay gắt. Sau chiến tranh, các mạng lưới của Vatican đã giúp đỡ các tội phạm chiến tranh Đức Quốc xã trốn tránh công lý, làm dấy lên những câu hỏi dai dẳng về trách nhiệm đạo đức và sự đồng lõa.
Hiệp ước Concordat 1933: Bước ngoặt hợp pháp hóa chế độ Hitler
Ngày 30 tháng 1 năm 1933, Adolf Hitler được bổ nhiệm làm Thủ tướng Đức. Để củng cố quyền lực và thiết lập chế độ độc tài, Hitler cần giành được hai phần ba số phiếu của Quốc hội để sửa đổi hiến pháp. Mục tiêu chính của ông là đảng Zentrum, một đảng chính trị Công giáo trung dung có ảnh hưởng đáng kể.
Mặc dù chủ nghĩa Quốc xã và Công giáo về cơ bản đối lập nhau về nguyên tắc, nhưng Vatican đã nhìn thấy một cơ hội. Giáo hoàng Pius XI, người lãnh đạo Giáo hội lúc bấy giờ, chủ yếu quan tâm đến việc chống lại chủ nghĩa CS, mà ông coi là mối đe dọa lớn hơn cả chủ nghĩa Quốc xã.
Để bảo vệ quyền lợi của người Công giáo Đức, Giáo hoàng Pius XI đã cử Ngoại trưởng Eugenio Pacelli (sau này là Giáo hoàng Pius XII) đến đàm phán với Hitler. Kết quả là Hiệp ước Reichskonkordat, được ký kết vào ngày 20 tháng 7 năm 1933, một thỏa thuận quốc tế đảm bảo quyền tự chủ của Giáo hội và tự do thực hành đạo Công giáo ở Đức.
Trong khi Hiệp ước là một sự an ủi đối với Vatican, nó lại hợp pháp hóa chế độ của Hitler, mang lại cho ông ta vị thế của một người đứng đầu nhà nước thực sự. Đảng Zentrum sau đó đã bỏ phiếu trao cho Hitler toàn quyền, cho phép ông ta thiết lập chế độ độc tài.
Sau Hiệp ước Concordat, Giáo hội Công giáo Đức cho phép các tín đồ gia nhập Đảng Quốc xã, đảo ngược lệnh cấm trước đó. Hàng chục linh mục đã trở thành thành viên của Đảng Quốc xã, và sự phản đối ban đầu của Giáo hội đối với chủ nghĩa Quốc xã đã giảm đi đáng kể.
Sự im lặng trước làn sóng bài Do Thái của Đức Quốc Xã
Khi các chính sách bài Do Thái của Đức Quốc xã ngày càng leo thang, bao gồm cả việc tẩy chay và loại trừ người Do Thái khỏi đời sống công cộng, nhiều tiếng nói trong và ngoài nước Đức đã thúc giục Vatican can thiệp. Một nhân vật đáng chú ý là Edith Stein, một trí thức và giáo sư Công giáo gốc Do Thái, người đã viết một bức thư đầy xúc động gửi cho Giáo hoàng Pius XI vào tháng 4 năm 1933, cầu xin ngài lên án cuộc đàn áp.
Dù nhận được thư của bà, Giáo hoàng đã chọn không hành động, chỉ đáp lại bằng một lời chúc phúc.
Đến năm 1937, Giáo hoàng Pius XI đã mất niềm tin vào chế độ của Hitler. Ngài ban hành thông điệp “Mit Brennender Sorge” (Với lòng lo lắng cháy bỏng), một lời lên án bí mật nhưng đầy sức ảnh hưởng đối với chủ nghĩa Quốc xã, được đọc trong các nhà thờ ở Đức. Tuy nhiên, Hitler không phản ứng công khai, và sự phản đối của Vatican vẫn còn hạn chế.
Giáo hoàng Pius XII lên ngôi: Thái độ thận trọng, thông tin tình báo về Holocaust và sự tiếp tay của các giáo sĩ
Tháng 3 năm 1939, Eugenio Pacelli trở thành Giáo hoàng Pius XII. Cách tiếp cận của ông đối với Đức Quốc xã thận trọng và khéo léo hơn so với người tiền nhiệm.
Bất chấp sự bí mật bao trùm thảm họa Holocaust, Vatican vẫn nắm được thông tin đầy đủ thông qua mạng lưới rộng lớn của họ. Vào tháng 3 năm 1942, Đại hội Do Thái Thế giới đã gửi một báo cáo chi tiết cho Giáo hoàng, nêu rõ việc tiêu diệt người Do Thái một cách có hệ thống, bao gồm cả các con số chính xác. Chính phủ Ba Lan lưu vong cũng xác nhận các vụ thảm sát hàng loạt này.
Các nước Đồng minh đã công khai lên án Holocaust vào tháng 12 năm 1942, thế nhưng bài diễn văn Giáng sinh năm đó của Giáo hoàng Pius XII hầu như không đề cập đến người Do Thái, chỉ nói chung chung về những dân tộc đang đau khổ mà không nêu tên họ.
Một số yếu tố đã góp phần vào sự im lặng này là nỗi sợ bị Đức Quốc xã trả thù, như đã thấy trong hậu quả tàn khốc của những lời lên án công khai của các giám mục Hà Lan năm 1942 và đặc biệt là thái độ bài Do Thái trong lịch sử của Giáo hội và sự thiếu cảm thông rộng rãi đối với người Do Thái trong số những người Công giáo.
Tháng 10 năm 1943, quân Đức bắt giữ hơn 1.200 người Do Thái trong khu Do Thái ở Rome, và trục xuất hầu hết đến Auschwitz, nơi chỉ có 15 người sống sót. Giáo hoàng Pius XII không công khai lên án hành động này, mặc dù ông đã che chở hàng trăm người Do Thái trong các cơ sở của Giáo hội.
Nhiều người Công giáo đã hành động độc lập để cứu người Do Thái, che giấu hàng ngàn người trong các tu viện và nhà thờ. Tuy nhiên, thiếu sự lãnh đạo rõ ràng từ Giáo hoàng, một số người Công giáo đã liên kết với Đức Quốc xã.
Một ví dụ nổi bật về sự hợp tác giữa Giáo hội Công giáo và Đức Quốc xã là Giám mục Mayol de Lupe, một người Công giáo Pháp công khai ủng hộ chủ nghĩa Quốc xã và từng là linh mục quân đội ở Mặt trận phía Đông. Lòng nhiệt thành chống CS của ông phù hợp với hệ tư tưởng Quốc xã, và ông đã nhận được sự cho phép và chúc phúc từ các nhà chức trách Giáo hội, bao gồm cả Hồng y Suhard và Đức cha Sibilia, những người thân cận với Giáo hoàng Pius XII.
Sự hợp tác này phản ánh việc Vatican ưu tiên chống chủ nghĩa CS hơn là chống chủ nghĩa phát xít, góp phần tạo nên lập trường mơ hồ của Giáo hội trong suốt thời chiến.
Giúp đỡ tội phạm chiến tranh Đức Quốc Xã trốn thoát
Sau chiến tranh, Châu Âu rơi vào hỗn loạn, hàng triệu người phải di dời vì mất nhà cửa. Tòa Thánh Vatican thành lập Ủy ban Trợ lý Giáo hoàng để giúp đỡ người tị nạn. Alois Hudal, một giám mục và người ngưỡng mộ chủ nghĩa Quốc xã, đứng đầu một chi nhánh ở Rome.
Hudal trở nên khét tiếng vì đã giúp đỡ các tội phạm chiến tranh Đức Quốc xã trốn khỏi châu Âu bằng cách cung cấp hộ chiếu và giấy tờ đi lại giả, thường là với sự chấp thuận của Vatican.
Franz Stangl, chỉ huy trại hủy diệt Treblinka, nơi chịu trách nhiệm về cái chết của khoảng một triệu người, đã tìm đến sự giúp đỡ của Hudal để trốn tránh pháp luật. Hudal đã cung cấp cho Stangl những tài liệu được Vatican hậu thuẫn, giúp ông ta trốn thoát sang Syria và sau đó là Brazil, nơi cuối cùng ông ta bị bắt và bỏ tù.
Những tên phát xít khét tiếng khác được mạng lưới này giúp đỡ bao gồm Adolf Eichmann, Josef Mengele và Klaus Barbie.
Một báo cáo của Cơ quan Mật vụ Mỹ năm 1947 đã xác định 22 thành viên Vatican, trong đó có Hudal, bị nghi ngờ tạo điều kiện cho các vụ vượt ngục của Đức Quốc xã. Mặc dù không rõ liệu Giáo hoàng Pius XII có trực tiếp biết về điều này hay không, các chuyên gia tin rằng ông có thể đã biết nhưng chọn cách không hành động công khai.
Sự im lặng của Giáo hoàng Pius XII trong thời kỳ Holocaust và sự hỗ trợ của Vatican dành cho tội phạm Đức Quốc xã sau chiến tranh đã để lại vết nhơ lâu dài trong lịch sử Giáo hội. Ông chưa bao giờ công khai giải thích hay biện minh cho hành động của mình trong thời chiến, và chỉ trong di chúc được viết trước khi ông qua đời năm 1958, ông mới bày tỏ sự hối tiếc và cầu xin sự tha thứ cho những thiếu sót trong thời gian trị vì của mình.
---------------------------
Mối quan hệ của Vatican với Đức Quốc xã được đánh dấu bởi chủ nghĩa thực dụng chính trị, nỗi sợ hãi và sự mơ hồ về mặt đạo đức. Trong khi Giáo hội tìm cách bảo vệ lợi ích của mình và chống lại chủ nghĩa CS, họ đã không có lập trường công khai mạnh mẽ chống lại những tội ác kinh hoàng của Holocaust.
Sau chiến tranh, sự hỗ trợ bí mật của Vatican dành cho các tội phạm chiến tranh của Đức Quốc xã càng làm phức tạp thêm di sản của họ. Lịch sử này là một lời nhắc nhở nghiêm túc về những thách thức và trách nhiệm mà các nhà lãnh đạo tinh thần và đạo đức phải đối mặt trong thời kỳ khủng hoảng sâu sắc của nhân loại.
Hiểu được quá khứ phức tạp này là điều cần thiết để đối mặt với lịch sử và đảm bảo rằng sự im lặng và đồng lõa sẽ không bao giờ lặp lại khi đối mặt với bất công.
Theo Albert Harmon - The Vatican's Controversial Relationship with the Third Reich and Its Silence During the Holocaust
