Về danh tướng Phạm Ngũ Lão

Phạm Ngũ Lão là một tướng tài nhiều công trạng trong cuộc chiến chống quân Nguyên lần thứ 2 và thứ 3. Không chỉ thế, ông đã cầm quân nhiều lần đánh bại Chiêm Thành và Ai Lao. Cũng có nhiều câu chuyện mang tính truyền kỳ về danh tướng Phạm Ngũ Lão được dân gian lưu truyền lại.

Phạm Ngũ Lão là người làng Phù Ủng, huyện Đường Hào, Hải Dương (nay là làng Phù Ủng xã Phù Ủng huyện Ân Thi, tỉnh Hưng Yên). Theo gia phả họ Phạm thì ông là cháu 8 đời của danh tướng Phạm Hạp thời nhà Đinh.

Thuở nhỏ Phạm Ngũ Lão chăm chỉ học tập, đọc sách, luyện cả văn lẫn võ. Ông lớn lên trong cảnh đất nước chuẩn bị cuộc chiến chống quân Nguyên lần thứ hai, Triều đình kêu gọi trai tráng nhập ngũ, trân trọng người có tài.

Chuyện thi võ trạng nguyên
Phạm Ngũ Lão lên kinh ứng thí võ trạng nguyên. Trong cuộc thi bắn cung, thay vì bắn vào mục tiêu cắm sẵn, Phạm Ngũ Lão lại giương tên bắn vào dải cờ đang bay của triều đình. Mũi tên bay trúng đích khiến dải cờ rơi xuống đất, nhưng chính vì điều này mà ông bị khép tội và bị đuổi trở về quê.

Về chuyện bắn rơi dải cờ của triều đình, cũng có tài liệu cho rằng không phải Phạm Ngũ Lão bắn rơi dải cờ ở kỳ thi ứng thí võ trạng nguyên, mà là Phạm Ngũ Lão tình cờ gặp gia tướng của Hưng Đạo Vương là Nguyễn Địa Lô đang tập bắn cung. Địa Lô được xem là người bắn cung giỏi nhất thời đó. Phạm Ngũ Lão xin thử sức nhưng không bắn vào mục tiêu cắm sẵn mà bắn vào dải cờ đang bay trên cao, mũi tên trúng đích khiến dải cờ rơi xuống đất.

Nguyễn Địa Lô kinh ngạc phát hiện anh chàng này còn giỏi hơn cả mình liền dẫn ra mắt Hưng Đạo Vương. Nào ngờ các gia thần bắt Phạm Ngũ Lão vì dám bắn vào dải cờ của triều đình, nhưng thấy còn trẻ nên tha cho trở về bản quán.

Chuyện đan sọt
Câu chuyện Phạm Ngũ Lão ngồi đan sọt bên đường gặp kiệu của Hưng Đạo Vương đã trở nên nổi tiếng.

Bấy giờ Hưng Đạo Vương có việc quân qua vùng đất Phù Ủng. Phạm Ngũ Lão ngồi đan sọt ngoài đường mải nghĩ về cuốn sách binh thư nên không biết quan quân đến.

Một người lính dẹp đường quát, chàng trai đan sọt vẫn cứ ngồi yên. Người lính bèn dùng giáo đâm vào đùi kẻ cản đường, vậy mà người đan sọt cứ như không. Thấy vậy Hưng Đạo Vương đích thân đi tới.

Trong “Vũ trung tùy bút” của Phạm Đình Hổ thì khi Hưng Đạo Vương hỏi vì sao bị đâm chảy máu mà vẫn ngồi đấy, Phạm Ngũ Lão đáp rằng đang nghĩ đến mấy câu trong binh thư nên không nghe thấy gì cả.

Hưng Đạo Vương liền hỏi về bình thư và mưu lược, Phạm Ngũ Lão đều ứng đối trôi chảy. Hưng Đạo Vương hiểu đây chính là nhân tài mà mình cần, liền quyết định đưa Phạm Ngũ Lão về kinh để tiến cử lên Vua.

Phạm Ngũ Lão lại xin cho được về nhà xin phép mẹ trước rồi sẽ tự đến quân doanh. Điều này càng khiến Hưng Đạo Vương biết mình đã không nhìn nhầm người.

Thu phục cấm vệ quân
Sau khi đưa Phạm Ngũ Lão về Triều, Hưng Đạo Vương liền tiến cử lên vua để ông giữ chức chỉ huy cấm vệ quân. Thế nhưng cấm vệ quân tinh nhuệ biết Phạm Ngũ Lão chỉ là tay xuất thân nông dân, được giữ chức chỉ huy cấm quân chỉ là nhờ Hưng Đạo Vương tiến cử, nên họ không phục, tâu với Vua xin được tổ chức đấu võ.

Phạm Ngũ Lão bằng lòng thách đấu, nhưng xin được về quê 3 tháng. Về quê ông luyện võ, ngày nào cũng ra cái gò lớn ngoài đồng để nhảy lên, mãi cho đến khi cái gò sạt mất một nửa.

Hết hạn ông quay về Triều đấu với đám cận vệ. Phạm Ngũ Lão lúc này thân thủ rất nhẹ nhàng, có thể đấu với vài chục người, từ đó cấm vệ đều bái phục chịu tài.

Con rể Hưng Đạo Vương
Bấy giờ con gái Hưng Đạo Vương là Anh Nguyên cảm mến Phạm Ngũ Lão, Hưng Đạo Vương cũng rất vừa lòng vì Phạm Ngũ Lão thể hiện được tài năng hiếm có của mình.

Nhưng theo quy định của triều Trần thì người trong dòng họ sẽ kết hôn lẫn nhau, chứ không lấy người ngoài. Quy định này do Thái sư Trần Thủ Độ đưa ra.

Có hai lý do cho quy định này, thứ nhất là Trần Thủ Độ sinh ra tại thảo nguyên Mông Cổ, nơi đây anh em con chú con bác, cô cậu hay con dì đều có thể lấy nhau, Trần Thủ Độ bị ảnh hưởng bởi tập tục này.

Mặt khác nhà Trần được thành lập do Trần Thủ Độ ép Lý Chiêu Hoàng phải trao ngôi Vua cho chồng là Trần Cảnh, vì thế mà ông không muốn người trong dòng tộc lấy người ngoài để tránh bị cướp ngôi.

Theo lịch sử thì Hưng Đạo Vương có thể gả quận chúa Anh Nguyên của mình cho Phạm Ngũ Lão vì quận chúa Anh Nguyên chỉ là con gái nuôi.

Cũng có nguồn cho rằng quận chúa Anh Nguyên là con gái ruột của Hưng Đạo Vương, tuy nhiên cảm mến Phạm Ngũ Lão. Hưng Đạo Vương cũng ưng Phạm Ngũ Lão nên đã nhận rằng quận chúa Anh Nguyên chỉ là con nuôi để có thể gả cho Phạm Ngũ Lão.

Được Hưng Đạo Vương chỉ bảo thêm nên Phạm Ngũ Lão tiến bộ rất nhanh. Năm 1285, nhà Nguyên cử Thoát Hoan đem 50 vạn quân tiến đánh Đại Việt từ phía bắc. Sau đó 20 vạn quân của Toa Đô sau thời gian bị sa lầy ở Chiêm Thành cũng từ hướng nam đánh ngược lên.

Cuộc chiến chống quân Nguyên lần thứ 2 năm 1285
Hưng Đạo Vương cho quân vừa đánh vừa lùi nhằm tiêu hao binh lực và nhuệ khí quân Nguyên, lại vừa bảo toàn được lực lượng.

Đạo quân Toa Đô đánh từ phía nam ngược lên, lâu ngày mệt mỏi, lương thực cũng cạn. Thoát Hoan lệnh cho đội quân này hướng ra bắc để hợp nhất với cánh quân của Thát Hoan. Hưng Đạo Vương liền lệnh cho Trần Nhật Duật đuổi theo Toa Đô, không để 2 đội quân này hợp nhất với nhau.

Nhận thấy cánh quân phía bắc không còn hung hăng truy tìm quân chủ lực của Vua Trần như trước, cánh quân từ phía nam chạy đến hợp nhất với cánh quân phía bắc, chứng tỏ quân Nguyên sức đã kiệt, Hưng Đạo Vương liền quyết định đưa quân chủ lực tấn công.

Lúc này quân Nguyên lập hệ thống phòng thủ phía nam thành Thăng Long ở Hàm Tử và bến Chương Dương. Hưng Đạo Vương cho quân tiến thẳng đến hai căn cứ này.


Bản đồ cuộc chiến chống quân Nguyên lần 2. (Tranh: Lưu Ly, Wikipedia, Public Domain)
Quân Đại Việt tấn công vào cửa Hàm Tử, đánh tan quân Nguyên ở đây, khiến bến Chương Dương bị cô lập. Trần Quang Khải chỉ huy cánh quân hướng đến bến Chương Dương. Phạm Ngũ Lão dù mới chỉ vào quân ngũ nhưng đã được cử làm phó tướng cùng Trần Quốc Toản tiến quân ra bắc.

Phạm Ngũ Lão cùng toàn quân đánh đâu thắng đó, thẳng đến Bến Chương Dương, quân Nguyên ở đây tan vỡ. Mất Chương Dương khiến Thăng Long bị uy hiếp, lại không hội được với quân của Toa Đô, nên Thoát Hoan cho quân tinh nhuệ đánh chiếm lại.

Đoán biết ý đồ của quân Nguyên, Đại Việt cho quân mai phục ở con đường từ Thăng Long đến Chương Dương. Quân Nguyên đến đây bị đánh cho thảm bại, phải bỏ chạy về Thăng Long.

Phạm Ngũ Lão cùng toàn quân truy đuổi đến thành Thăng Long. Thoát Hoan thấy quân mình còn đông liền ra khỏi thành tiến đánh. Quân Đại Việt thua chạy, quân Nguyên đuổi theo thì lại rơi vào trận địa mai phục do Trần Quang Khải bố trí sẵn. Quân Nguyên thảm bại bỏ chạy vào trong thành.

Trong tình thế binh sĩ kiệt quệ, Thoát Hoan phải cho quân rút khỏi Thăng Long, chạy đến sông Thiên Mạc (đoạn sông Hồng chảy qua Khoái Châu). Toa Đô đưa quân đến Tây Kết, hai cánh quân Nguyên vẫn chưa hợp nhất được với nhau.

Hưng Đạo Vương chỉ huy quân tiến đánh vào cả hai cánh quân Nguyên. Toa Đô bị bao vây, trúng tên chết. Thoát Hoan thua trận quyết định rút chạy về nước để tránh bị tiêu diệt hoàn toàn.

Trong khi đó Phạm Ngũ Lão được lệnh đưa 3 vạn quân đến phía bắc nhằm chặn đường rút lui của quân Nguyên. Quân Nguyên bị Phạm Ngũ Lão truy kích, quân sĩ bị tử trận nhiều. Quân Nguyên gọi Phạm Ngũ Lão là hổ tướng họ Phạm.

Cuộc chiến chống quân Nguyên lần thứ 3 năm 1287 – 1288
Cuối năm 1287, quân Nguyên tiến đánh Đai Việt lần thứ 3. Hưng Đạo Vương vẫn theo kế sách vừa đánh vừa lùi nhằm bảo toàn binh lực, tiêu hao quân Nguyên, áp dụng vườn không nhà trống khiến quân Nguyên không cướp bóc được gì.

Trong cuộc tấn công lần thứ 3 này, quân Nguyên mang theo đến 70 vạn thạch lương theo đường thủy sẵn sàng đánh lâu dài với Đại Việt. Tuy nhiên thuyền lương nặng nề đi chậm, thủy quân của Ô Mã Nhi vượt lên trước, còn đội thuyền lương nặng nề đi sau bị Trần Khánh Dư mai phục tiêu diệt hoàn toàn. 70 vạn thạch lương hoặc bị rơi xuống biển hoặc bị lọt vào tay quân Đại Việt.


Bản đồ cuộc chiến chống quân Nguyên lần 3. (Tranh: Lưu Ly, Wikipedia, Public Domain)
Không có lương thực, cũng không cướp bóc được nhiều, quân Nguyên không thể đánh lâu dài phải rút quân về nước theo 2 đường thủy bộ.

Phạm Ngũ Lão chặn con đường rút lui của Thoát Hoan, tiêu diệt rất nhiều quân Nguyên, sau đó được lệnh đến sông Bạch Đằng chặn thủy quân của Ô Mã Nhi. Thủy quân của quân Nguyên va phải cọc ngầm, toàn bộ đều bị tiêu diệt hoặc bị bắt sống.

Sau khi đánh bại quân Nguyên, Triều đình phong thưởng, ngoài các tôn thất họ Trần, Phạm Ngũ Lão là một trong số ít tướng lập công lớn nhất. Năm 1290, vua Trần Nhân Tông giao cho ông chỉ huy đội quân Thánh Dực, phong chức Hữu Kim ngô Đại tướng quân.

Sau khi cuộc chiến chống quân Nguyên toàn thắng, Phạm Ngũ Lão nổi lên là vị tướng trụ cột của triều đình, các trận đánh bảo vệ biên giới phía nam và phía tây đều có mặt ông.

Chiến tranh với Ai Lao
Năm 1294, Ai Lao quấy rối vùng biên giới, nhà Trần liền cất quân tiến đánh, Phạm Ngũ Lão lập công to. Đại Việt Sử ký Toàn thư có chép rằng: “Tháng 8, Thượng hoàng đích thân đi đánh Ai Lao, bắt được người và súc vật nhiều không kể xiết. Trong chiến dịch này, Trung Thành Vương làm tiên phong, bị quân Ai Lao bao vây, Phạm Ngũ Lão dẫn quân ập tới, giải vây, rồi tung quân nghênh chiến, đánh bại quân Ai Lao. Ban kim phù cho Ngũ Lão”.

Năm 1297, Ai Lao lại xâm chiếm vùng biên giới, Phạm Ngũ Lão tiến binh lấy lại được các vùng đất này: “Ai Lao xâm phạm sông Chàng Long. Phạm Ngũ Lão đánh bại chúng, lấy lại được đất cũ. Ban vân phù (tức binh phù có khắc chạm hình mây) cho Phạm Ngũ Lão” (Đại Việt Sử ký Toàn thư).

Năm Tân Sửu (1301), Phạm Ngũ Lão được phong làm Thân Vệ Đại tướng Quân và được ban Quy Phù (tức binh phù có chạm hình con rùa).

Năm 1302, “có đứa nghịch thần tên là Biếm làm loạn. Sai Phạm Ngũ Lão đi đánh, Biếm bị giết. Phong Phạm Ngũ Lão làm Điện súy, ban cho hổ phù” (Đại Việt Sử ký Toàn thư).

Chiến tranh với Chiêm Thành
Năm 1307, vua Chế Chí lên ngôi vua Chiêm, dù vẫn triều cống Đại Việt nhưng tìm cách lấy lại vùng đất châu Ô và châu Lý. Vua Chiêm cho người kích động nổi loạn, các toán quân Chiêm Thành cũng cướp phá vùng biên giới.

Năm 1312, vua Trần Anh Tông cùng Phạm Ngũ Lão và Đoàn Nhữ Hài xuất quân tiến đánh Chiêm Thành. Phạm Ngũ Lão trở thành tướng trụ cột, quân Đại Việt thắng lớn, Chế Chí xin hàng.

Năm 1318, “sai Huệ Vũ Đại Vương Quốc Chẩn đi đánh Chiêm Thành. Tộc tướng nhà Lý là Hiếu Túc hầu Lý Tất Kiến chết tại trận. Quản Thiên võ quân Phạm Ngũ Lão tung quân đánh phía sau giặc. Quân giặc thua chạy, bắt được rất nhiều. Phong Ngũ Lão tước Quan nội hầu, ban cho phi ngư phù và cho con ông làm quan” (Đại Việt Sử ký Toàn thư).

Sau khi 3 lần đánh thắng quân Nguyên, trong khi các tướng trước đó hoặc đã có tuổi hoặc qua đời, thì Phạm Ngũ Lão lại nổi lên trở thành tướng trụ cột, đánh đâu thắng đấy, sử thần Ngô Sĩ Liên giải thích rằng: “Quân của ông đều một lòng thân yêu như cha với con, đánh đâu được đấy”.

Một vị tướng văn võ song toàn
Sử gia Phan Huy Chú trong “Lịch triều hiến chương loại chí” đã tôn vinh 16 vị tướng từ thời nhà Lý đến thời Lê Sơ. Trong đó nhà Trần có 4 vị tướng là Trần Quốc Tuấn, Trần Nhật Duật, Trần Khánh Dư và Phạm Ngũ Lão.

Sử thần Ngô Sĩ Liên đánh giá các tướng giỏi của nhà Trần như sau:

“Tôi từng thấy các danh tướng nhà Trần như Hưng Đạo Vương thì học vấn tỏ ra ở bài hịch, Phạm điện súy (tức Phạm Ngũ Lão giữ chức Điện Súy) thì học vấn biểu hiện ở câu thơ, không chỉ có chuyện về nghề võ. Thế mà dùng binh tinh diệu, hễ đánh là thắng, đã tấn công là chiếm được, người xưa cũng không một ai vượt nổi các ông.”

Trong các bài thơ của Phạm Ngũ Lão thì đến nay chỉ còn lưu lại 2 bài là “Vãn Hưng Đạo Đại vương” (Viếng Hưng Đạo Đại vương) và “Thuật hoài” (Tỏ lòng). Cả 2 bài đều nổi tiếng cho đến tận ngày nay.

Vãn Thượng tướng quốc công Hưng Đạo Đại Vương
Trường Lạc chung thanh đệ nhất chuỳ,
Thu phong tiêu táp bất thăng bi.
Cửu trùng minh giám kim vong hĩ,
Vạn lý trường thành thục hoại chi.
Vũ ám trường giang không lệ huyết,
Vân đê phức đạo toả sầu my.
Ngưỡng quan khuê tảo từ phi dật,
Ngư thuỷ tình thâm kiến vịnh thi.

Dịch nghĩa:

Viếng Thượng tướng quốc công Hưng Đạo Đại Vương
Tiếng chuông cung Trường Lạc một hồi vang lên,
Gió thu hiu hắt, đau thương khôn xiết.
Tấm gương sáng của cửu trùng nay đã mất rồi,
Bức trường thành vạn dặm ai làm cho sụp đổ?
Mưa phủ kín sông dài, luống tuôn lệ máu,
Mây sa xuống đường sạn đạo nhíu hàng mi sầu.
Ngước xem văn chương lời lời cô đúc,
Tình sâu cá nước đã hiện ra ở lời thơ vịnh.

(Bản dịch của Bùi Tông Hoan)

Thuật hoài
Hoành sóc giang sơn kháp kỷ thu,
Tam quân tì hổ khí thôn ngưu.
Nam nhi vị liễu công danh trái,
Tu thính nhân gian thuyết Vũ hầu.

Dịch nghĩa:

Tỏ lòng
Múa giáo non sông trải mấy thu
Ba quân khí mạnh nuốt trôi trâu.
Công danh nam tử còn vương nợ,
Luống thẹn tai nghe chuyện Vũ Hầu.

(Bản dịch của Bùi Văn Nguyên)

Năm 1320, Phạm Ngũ Lão mất ở Thăng Long. Đại Việt Sử ký Toàn thư có ghi chép rằng:

“Tháng 11, Điện súy thượng tướng quân Phạm Ngũ Lão mất tại phụ đệ vua ban ở vườn cau trong thành, thọ 66 tuổi. Vua nghỉ chầu 5 ngày, đó là ân điển đặc biệt.”

“Ông huấn luyện quân đội rất có kỷ luật, đối đãi tướng hiệu tực như người nhà, cùng đồng cam cộng khổ với binh sĩ, cho nên quân đi tới đâu, không ai dám chống; tất cả chiến lợi phẩm thu được đều sung vào kho quân, coi của cải như không, là bậc danh tướng của một thời vậy.”