Bạc Hy Lai là con trai của Bạc Nhất Ba - một trong "Bát đại nguyên lão", tức tám công thần khai quốc của Đảng Cộngsản Trung Quốc. Xuất thân này đặt ông vào tầng lớp gọi là "thái tử đảng" - những người con của các lãnh đạo cách mạng, được hệ thống nâng đỡ và kỳ vọng từ nhỏ. Sự nghiệp của ông leo qua nhiều cương vị: Thị trưởng Đại Liên, Tỉnh trưởng Liêu Ninh, Bộ trưởng Thương mại, rồi Bí thư Thành ủy Trùng Khánh.
Ở Trùng Khánh, ông tạo nên thứ mà báo chí quốc tế gọi là "Mô hình Trùng Khánh." Ông phát động chiến dịch "đả hắc" - triệt phá tội phạm có tổ chức với phong cách mạnh tay, bắt hàng nghìn người kể cả quan chức và đại gia. Song song với đó là phong trào "hồng ca" - khơi dậy tinh thần cách mạng thời Mao Trạch Đông, tổ chức hàng loạt buổi hát nhạc đỏ tập thể. Ông cũng đẩy mạnh xây nhà cho người thu nhập thấp, tạo hình ảnh một lãnh đạo quan tâm đến dân nghèo giữa lòng một hệ thống nổi tiếng thờ ơ với bất bình đẳng. Dân chúng hào hứng. Truyền thông ồn ào. Và Bạc Hy Lai, khác với đại đa số quan chức Trung Quốc vốn kín tiếng và tránh gây chú ý, chủ động đứng dưới ánh đèn.Nhưng "đả hắc" có mặt tối của nó. Các nhà phê bình chỉ ra rằng chiến dịch sử dụng phương pháp ngoài vòng pháp luật - cưỡng ép lời khai, bắt giam tùy tiện, bỏ qua các quyền cơ bản của bị cáo. Trùng Khánh dưới thời Bạc Hy Lai không phải là một đô thị được làm sạch mà là một vương quốc riêng, nơi ranh giới giữa chống tội phạm và thanh trừng đối thủ đôi khi rất mờ nhạt.
Vào năm 2012, giới quan sát gần như đồng thuận: ông sẽ vào Ban Thường vụ Bộ Chính trị - cơ quan quyền lực tối cao gồm 9 người thực sự điều hành Trung Quốc lúc bấy giờ. Trở ngại duy nhất là Tập Cận Bình - người cũng là thái tử đảng, cũng là con của một công thần khai quốc, nhưng có phong cách hoàn toàn trái ngược: khiêm tốn, kín tiếng, tránh làm mất lòng bất kỳ phe phái nào. Theo giới thạo tin, Bạc Hy Lai vốn tự phụ, ngầm coi thường Tập Cận Bình và cho rằng ông Tập được chọn làm người kế vị Hồ Cẩm Đào chủ yếu nhờ thỏa hiệp phe phái hơn là thực lực.
_____________________________________________
XÁC CHẾT TRONG PHÒNG KHÁCH SẠN
Đêm 15 tháng 11 năm 2011, doanh nhân người Anh Neil Heywood được phát hiện chết trong phòng 1605 khách sạn Nam Sơn Lệ Cảnh ở quận Nam An, Trùng Khánh. Cảnh sát địa phương kết luận ông tử vong do uống quá nhiều rượu, không khám nghiệm tử thi và cho hỏa táng gần như ngay lập tức. Vụ việc khép lại - hoặc người ta tưởng thế.
Heywood là người quen biết gia đình họ Bạc từ thập niên 1990 khi Bạc Hy Lai còn làm Thị trưởng Đại Liên. Ông từng giúp con trai họ Bạc là Bạc Qua Qua vào học trường Harrow danh tiếng ở Anh và được cho là đóng vai trò trung gian tài chính cho gia đình này ở nước ngoài.
Thực tế, Heywood bị đầu độc bằng cyanide. Người trực tiếp ra tay là Cốc Khai Lai - vợ Bạc Hy Lai - cùng trợ lý gia đình Trương Hiểu Quân. Động cơ theo cáo trạng sau này là Heywood đã có tranh chấp tài chính với gia đình họ Bạc và đe dọa Bạc Qua Qua, khiến Cốc Khai Lai quyết định triệt hạ ông.
Cáo trạng mô tả lại đêm đó với mức độ chi tiết đáng sợ. Cốc Khai Lai và Trương Hiểu Quân mang vào phòng khách sạn hai lọ thủy tinh - một lọ chứa cyanide, một lọ đựng thuốc viên. Họ cùng Heywood uống rượu. Khi ông đã ngà ngà say và đòi uống nước, Cốc Khai Lai rót cyanide vào bình nước nhỏ chuẩn bị sẵn, rồi đổ thẳng hỗn hợp đó vào miệng nạn nhân. Xong, bà rải thuốc viên ra khắp sàn nhà để tạo hiện trường giả - một người say rượu dùng thuốc quá liều. Trước khi rời đi, bà yêu cầu nhân viên khách sạn không làm phiền vị khách phòng 1605 và treo biển "đừng làm phiền" bên ngoài cửa.
_____________________________________________
KẺ BIẾT SỰ THẬT VÀ MỘT CÁI BẠT TAI
Vương Lập Quân là Giám đốc Công an Trùng Khánh, cánh tay phải đắc lực của Bạc Hy Lai và kiến trúc sư của chiến dịch "đả hắc." Ban đầu chính ông này đã giúp che đậy bằng chứng liên quan đến cái chết của Heywood. Nhưng sau đó ông bí mật điều tra lại, thu thập đủ bằng chứng cho thấy Cốc Khai Lai là thủ phạm - và đến báo cáo với cấp trên.
Cuộc họp đó kết thúc bằng một cái bạt tai và trận sỉ vả từ Bạc Hy Lai. Không lâu sau, Vương Lập Quân bị cách chức.
Vương Lập Quân hiểu mình đang ở đâu. Ngày 6 tháng 2 năm 2012, ông bất ngờ xuất hiện tại Lãnh sự quán Mỹ ở Thành Đô. Ông ở lại đó khoảng một ngày - đủ để chuyển giao những gì ông biết - rồi rời đi và được các quan chức trung ương từ Bắc Kinh đưa về. Chiếc hộp Pandora đã mở.
_____________________________________________
ĐÊM KINH HOÀNG Ở TRUNG NAM HẢI
Bắc Kinh vào cuộc điều tra toàn diện. Ngày 15 tháng 3 năm 2012, Bạc Hy Lai bị cách chức Bí thư Trùng Khánh. Bốn ngày sau, đêm 19 tháng 3, mạng xã hội Trung Quốc rầm rộ lan truyền tin đồn về tiếng súng và xe bọc thép xuất hiện gần Trung Nam Hải - trụ sở lãnh đạo tối cao của Đảng và Nhà nước. Bắc Kinh không xác nhận, cũng không phủ nhận.
Nhiều nguồn tin hải ngoại, truyền thông Hồng Kông và giới phân tích phương Tây cho rằng những gì xảy ra trong đêm đó phản ánh một cuộc đụng độ thực sự giữa các lực lượng trung thành với phe Bạc và lực lượng bảo vệ ban lãnh đạo trung ương. Kịch bản mà nhiều người dựng lên là Bạc Hy Lai đã liên kết với Chu Vĩnh Khang - "ông trùm" ngành công an và an ninh - cùng một số tướng lĩnh quân đội trong một mưu đồ quyền lực. Mục tiêu theo kịch bản đó không phải là lật đổ Tập Cận Bình ngay lập tức mà là để Bạc Hy Lai tiếp quản ghế phụ trách Pháp luật và An ninh từ Chu Vĩnh Khang sau Đại hội Đảng khóa XVIII, nắm trọn hệ thống cảnh sát và tòa án, rồi từng bước biến Tập Cận Bình thành bù nhìn.
Còn thêm một chi tiết mà các nguồn tin hải ngoại tiết lộ khi nhắc đến những gì Vương Lập Quân mang vào lãnh sự quán Mỹ: theo các nguồn này, Bạc Hy Lai đã cho thiết lập hệ thống nghe lén quy mô lớn tại Trùng Khánh, không chỉ nhắm vào tội phạm mà còn theo dõi điện thoại của nhiều lãnh đạo cấp cao trung ương khi họ đến thăm thành phố, bao gồm cả Hồ Cẩm Đào và Tập Cận Bình. Chi tiết này chưa được xác nhận qua kênh chính thức, nhưng nếu đúng, đây là hành động gián điệp chĩa thẳng vào đỉnh hệ thống - và có lẽ là giọt nước tràn ly khiến ban lãnh đạo quyết tâm nhổ tận gốc.
Kịch bản chính biến chưa bao giờ được Bắc Kinh thừa nhận chính thức. Nhưng những năm sau, Tập Cận Bình có những phát biểu nội bộ được công khai, trong đó ông đích danh gọi nhóm Chu Vĩnh Khang, Bạc Hy Lai, Lệnh Kế Hoạch, Từ Tài Hậu là những kẻ "có dã tâm chính trị quá lớn, giấu diếm tổ chức thực hiện các âm mưu chính trị, gây chia rẽ trong nội bộ Đảng." Trong ngôn ngữ chính trị của Đảng Cộngsản Trung Quốc, cụm từ "dã tâm chính trị" và "âm mưu chính trị" là lời xác nhận gần như tường minh nhất cho một cuộc chạy đua quyền lực đi ngược ý chí trung ương.
_____________________________________________
PHIÊN TÒA VÀ CHUNG THÂN
Các phiên tòa diễn ra lần lượt. Tháng 8 năm 2012, Cốc Khai Lai bị tuyên án tử hình nhưng hoãn thi hành án hai năm - thủ tục tại Trung Quốc thường dẫn đến giảm xuống tù chung thân nếu không tái phạm trong thời hạn đó. Tháng 9 năm 2012, Vương Lập Quân nhận 15 năm tù vì bốn tội danh gồm làm trái pháp luật vì lợi ích cá nhân, đào nhiệm, lạm dụng quyền lực và nhận hối lộ. Ông thừa nhận toàn bộ cáo buộc và không kháng cáo.
Đến tháng 8 năm 2013, phiên xét xử Bạc Hy Lai kéo dài năm ngày tại Tòa án Nhân dân Trung cấp thành phố Tế Nam, tỉnh Sơn Đông. Đây là điều hiếm thấy: một ủy viên Bộ Chính trị bị đem ra xét xử công khai với tường thuật trực tiếp trên mạng xã hội của tòa án. Phiên tòa vạch trần cuộc sống xa hoa của gia đình họ Bạc - nhận hối lộ hàng chục triệu nhân dân tệ từ các đại gia như tỷ phú Từ Minh, sở hữu biệt thự ở Cannes. Trước vành móng ngựa, Bạc Hy Lai vẫn giữ thái độ của một chính khách đang diễn thuyết: kịch liệt phủ nhận toàn bộ cáo buộc, không chịu nhận bất kỳ tội danh nào, thậm chí bác bỏ lời khai của chính vợ mình.
Ngày 22 tháng 9 năm 2013, tòa tuyên án: chung thân cho tội hối lộ, 15 năm tù cho tội tham ô, 7 năm tù cho tội lạm dụng quyền lực, tịch thu toàn bộ tài sản cá nhân kể cả biệt thự ở Cannes và tước quyền chính trị suốt đời. Các mức án được thi hành đồng thời, nên tổng hình phạt thực thi là tù chung thân. Bạc Hy Lai kháng cáo nhưng Tòa án Nhân dân Cấp cao tỉnh Sơn Đông bác đơn và giữ nguyên bản án.
Trước khi tòa tuyên án, trong thư gửi người thân, ông viết: "Tôi sẽ yên lặng chờ trong tù." Ông so sánh hoàn cảnh của mình với cha - Bạc Nhất Ba, người từng bị tù đày hai lần dưới thời Cách mạng Văn hóa rồi sau đó được phục hồi, trở thành một trong tám nguyên lão khai quốc. Bạc Nhất Ba được phục hồi. Bạc Hy Lai thì không.
Vụ án của ông không chỉ là một vụ án tham nhũng hay giết người. Nó diễn ra ngay trước thềm Đại hội Đảng khóa XVIII cuối năm 2012 - thời điểm chuyển giao quyền lực lớn nhất trong một thập kỷ, khi Tập Cận Bình lên nắm quyền Tổng bí thư. Việc hạ bệ Bạc Hy Lai, tiếp theo là Chu Vĩnh Khang, đã dẹp bỏ phe đối lập mạnh mẽ nhất trong thượng tầng lãnh đạo và mở đường cho sự tập trung quyền lực chưa có tiền lệ dưới thời Tập Cận Bình.
