Ngày 16/8/1962, trong bản ghi nhớ gửi cho Edward
E. Rice, cố vấn chính trị tòa đại sứ Mỹ tại Sài Gòn
Joseph A. Mendenhall nhận định: “Diệm không có
khả năng huy động quần chúng, kém hiệu quả về
mặt tổ chức…chính phủ hiện nay không được dân
chúng ủng hộ… Diệm đã quá già và xơ cứng với kiểu
quan lại phong kiến, không tin cậy bất kỳ ai ngoài gia
đình mình tới nỗi họ hoàn toàn không muốn thay đổi
phương pháp quản lý chính phủ bằng cách “chia để
trị” [ 26 , tr.598]. Do đó, Mendenhall kết luận: “Chúng
ta (Mỹ) không thể thắng cuộc chiến này với Diệm -
Nhu và chúng ta lại không thể thay đổi các phương
pháp này, bất kể bao nhiêu áp lực mà chúng ta thúc
đẩy họ… Loại trừ ông Diệm, cả ông bà Nhu và thành
phần còn lại trong gia đình nhà Ngô” [ 25 , tr.596-600].
Thượng nghị sĩ Mike Mansfield, người ủng hộ hết
lòng giúp Ngô Đình Diệm khi ông cùng Ngô Đình
Nhu sang Mỹ kiếm tìm sự ủng hộ trước đây, đã bắt
đầu cảm thấy chán ngán với tính cách cũng như việc
điều hành quốc gia của ông Diệm. Tháng 12/1962,
theo đề nghị của tổng thống Kennedy, ông đã sang
Việt Nam. Sau chuyến công du này, ông đã gửi một
báo cáo dài cùng với những ý kiến đánh giá vô cùng
bi quan. Báo cáo này được chính thức phổ biến từ
25/2/1963. Trong báo cáo Mansfield nhận xét: “Tình
hình Việt Nam giống như 7 năm trước đó (1955)…
tình hình sẽ không thay đổi nếu bộ máy chính quyền
còn nằm trong tay hai ông Diệm – Nhu và những kẻ
thân cận… viện trợ của Mỹ chỉ giúp VNCH giải quyết
những khó khăn đang xảy ra chứ không thể giải quyến
được tương lai… Đó là đất nước của họ, quyền lợi
tương lai của họ chứ không phải của chúng ta. Bỏ
qua thực tế này sẽ khiến chúng ta không chỉ phải trả
giá đắt về con người, nguồn lực của nước Mỹ mà còn
kéo chúng ta vào vị trí không đáng ở Việt Nam… Mỹ
không thể hoàn toàn gánh vác cuộc chiến ở VNCH
vì làm như thế sẽ biến nước này thành thuộc địa kiểu
mới dưới mắt người Việt và quốc tế… Nếu coi VNCH
là một chiến trường chống ******** quốc tế thực sự
thì Mỹ phải chuẩn bị hy sinh người và của cải trong
một thời gian dài vô hạn. Còn nếu chỉ coi VNCH như
một mặt trận dùng để tranh giành ảnh hưởng chính
trị tạm thời thì nên tìm mọi cách từ từ rút ra” [ 25
, tr.779-787]. Tổng thống Kennedy rất giận khi đọc
bản tường trình này, không phải ông giận về những
gì người bạn của ông viết, mà giận vì những gì ông tin
Mansfield viết là sự thật. Mansfield không thể nói dối
với Kennedy được vì cả hai đều là thành viên nhóm
“Những người bạn Mỹ của Việt Nam”. Ông nói với
Kenneth O’Donnell: “Tôi giận Mike (Mansfield) vì
ông ta không hoàn toàn đồng ý với chính sách của
chúng ta và tôi giận chính mình vì tôi phải đồng ý với
ông ta điều đó” [ 27 , tr.320]. Các báo cáo này cho thấy,
tình hình tại Nam Việt Nam vẫn tiếp tục căng thẳng
và mong manh, khoét sâu thêm sự mâu thuẫn trong
quan hệ Mỹ - VNCH trong cách nhìn nhận vấn đề.
Một lần nữa, ý định thay Diệm lại được mang ra bàn
luận trong các cuộc họp ở Washington.
Đại sứ Henry Cabot Lodge thay Ngô Đình
Diệm năm 1963
Mùa hè năm 1963, chế độ Ngô Đình Diệm công khai
phát động cuộc tấn công vào Phật giáo, một tôn giáo
của đại đa số người Việt Nam. Họ ra lệnh đóng cửa các
trường học, cho các đạo quân tinh nhuệ tấn công các
cuộc biểu tình, bắt bớ và giam cầm hàng nghìn người.
Ngày 11/6/1963, Hoà thượng Thích Quảng Đức tự
thiêu để chống lại sự ngược đãi tôn giáo. Malcolm
Browne, phóng viên hãng thông tấn Associated Press,
đã chụp được nhiều bức ảnh tự thiêu quý giá này. Một
ngày sau đó, những bức ảnh về sự kiện này xuất hiện
trên trang nhất của các tờ báo lớn trên khắp thế giới,
bên cạnh những bài viết lý giải về nguyên nhân của
thảm kịch. Hầu hết những hình ảnh về các hành động
bạo lực của chế độ Diệm chống lại những tín đồ Phật
giáo có tinh thần hòa bình đã được đưa lên các màn
ảnh truyền hình ở Mỹ. Nước Mỹ và phần còn lại của
thế giới biết hết sự thật về “Winston Churchill của
châu Á”, hàng trăm người Mỹ đã xuống đường cùng
với khẩu hiệu “Chúng tôi yêu cầu chấm dứt việc Mỹ
viện trợ quân sự cho chính quyền Diệm” [ 28 , tr.12].
Anh em họ Ngô tin rằng cuộc nổi dậy của Phật giáo
là do ******** xúi giục. Bà Nhu (Trần Lệ Xuân ) công
khai lăng mạ cuộc tự thiêu của Thích Quảng Đức là
“nướng thịt một nhà sư ” (barbeque a bonze), bà sẽ
rất lấy làm thích thú khi nhìn thấy có thêm nhiều vụ
“nướng các nhà sư” như vậy [ 11 , tr.149]. Tổng thống
Kennedy lên án những hành động bạo lực của chính
quyền Sài Gòn và kêu gọi Tổng thống Diệm sớm giải
quyết các yêu sách của Phật tử để ổn định tình hình.
Ông thay Đại sứ Frederick E. Nolting bằng Henry
Cabot Lodge - một trong những đối thủ chính trị
thuộc đảng Cộng hòa. Tổng thống Kennedy còn nói
với vị đại sứ sắp sang nhận nhiệm sở rằng ông không cản trở một cuộc đảo chính quân sự [ 29 , tr.559].
Chính quyền họ Ngô chào đón thông tin này bằng sự
thách thức: “họ (Chính phủ Mỹ) có thể gửi 10 Lodge
tới đây… kể cả việc họ huấn luyện pháo binh bắn
vào dinh (Gia Long) này” [ 30 , tr.413-414]. Vào đêm
20 rạng 21/8/1963, Diệm - Nhu cho mở một loạt các
cuộc tấn công vào các chùa trên khắp miền Nam Việt
Nam, bắt 1426 tăng ni, Phật tử và gây ra những thương
vong lớn. Ngô Đình Nhu dự tính rằng tân Đại sứ
Cabot Lodge khi đến Sài Gòn sẽ phải chấp nhận việc
nghênh đón ông bằng một “sự đã rồi” này thì cuộc
tranh cãi về vấn đề Phật giáo sẽ không còn lý do để
tồn tại nữa.
