Trụ điện đầu tiên của công trình đường dây 500 kV đượckhởi công vào ngày 1-3-1992. Ông Võ Văn Kiệt đã “đổ thêmdầu vào lửa” khi, ngày 24-3-1992, ngày Quốc hội khóa VIIIkhai mạc kỳ họp cuối cùng, ông bay lên Hòa Bình dự lễ khởicông công trình xây dựng cột điện ở nơi khởi nguồn củađường dây. Ông Nguyễn Hà Phan nói: “Bữa ông đi khởicông, tôi khuyên: Anh đợi tới chiều hẵng đi, dự khai mạcQuốc hội đã. Nhưng ông vẫn đi. Bà Nguyễn Thị Bình, PhóChủ tịch nước nói: Ông này bất kể thiên địa. Một ông rất totrong Quốc hội lo: Gió bão nó đổ một cây cột thì ai chịu?Chủ tịch Quốc hội Lê Quang Đạo nói với tôi: Sáu Phan à,làm cái này coi bộ vướng”.Trong khi đó, Hà Nội nhận được những tín hiệu mà Cốvấn Nguyễn Văn Linh phát ra từ Sài Gòn. Khi không chínhthức đưa công trình đường dây 500 ra bàn ở Bộ Chính trị,ông Đỗ Mười cũng có những tính toán. Năm 1989, hai lầnông Đỗ Mười cho thảo một nghị quyết để Bộ Chính trị hoặcBan Chấp hành Trung ương thông qua, hợp thức hóa chủtrương chống lạm phát bằng “lãi suất cưỡi sóng” của ông,nhưng cho dù ủng hộ, ông Nguyễn Văn Linh lờ đi. Chỉ khilàm thí điểm ở Hải Phòng có kết quả, Hội nghị Trung ương 6khóa VI mới đưa vấn đề chống lạm phát vào Nghị quyết.Không phải ông Võ Văn Kiệt không biết tình huống chínhtrị này, nhưng khi không hối thúc ông Đỗ Mười chính thứccó chủ trương, ông Kiệt cũng có những cân nhắc. Ông Kiệtkhông muốn tạo tiền lệ Chính phủ làm gì cũng phải đượcbàn trước trong Bộ Chính trị và phải xin ý kiến Quốc hội444.Việc ông Kiệt phát lệnh khởi công một công trình lớn batuần trước khi Quốc hội khóa VIII họp kỳ cuối cùng đã làmmếch lòng rất nhiều đại biểu.Ngày 13-4-1992, trong phiên họp toàn thể của Quốc hội,Phó Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường,Giáo sư Vũ Đình Cự nói: “Ủy ban chúng tôi đã phải làm mộtviệc rất khó khăn vì phải phát biểu ý kiến về một công trìnhquan trọng, nhân dân cả nước quan tâm, đã có quyết địnhcủa Hội đồng Bộ trưởng và lại vừa được cử hành lễ khởicông rất trọng thể ở nhiều nơi trong nước”445.Ông Vũ Đình Cự nói tiếp: “Ngày 3-2-1992, Bộ Năng lượngmới trình hồ sơ luận chứng kinh tế kỹ thuật, ngày 17-2-1992, Hội đồng Thẩm tra Nhà nước chỉ làm việc trong mộtngày, vậy mà đến ngày 19-2-1992 đã trình lên Hội đồng Bộtrưởng để phê duyệt. Từ đó dẫn đến một số khiếm khuyết.Nhiều vấn đề khoa học kỹ thuật và công nghệ chưa đượcnghiên cứu một cách thấu đáo... Chúng tôi xin nói thêm làkhi đề nghị các chuyên gia đầu ngành về kỹ thuật điện chobiết là đã có những nước nào làm đường dây 500 kV dài trên1000 cây số, thì các đồng chí không nắm vững; có một đồngchí cho biết đường dây của chúng ta là đường dây thứ ba.Trên thế giới mới có hai đường dây trên dài trên 1000 câysố và điện áp là siêu cao áp. Sau khi xây dựng chỉ có đườngdây của Pakistan, dài 1200 cây số là dùng được, còn đườngdây kia, dài 1700 cây số thì không dùng được”. Đặc biệt,theo ông Vũ Đình Cự: “Chưa có cơ sở về khả năng thi cônghoàn thành đúng thời gian trong hai năm khi mà nguồn vốnchưa được xác định vững chắc, vật tư chủ yếu đều phảinhập ngoại”.Một thành viên của Hội đồng Bộ trưởng, Chủ nhiệm Ủyban Khoa học Nhà nước Đặng Hữu, cũng dấy lên không íthoài nghi khi ông nói trước Quốc hội: “Chủ trương đặt ra làcần thiết nhưng, có nhiều vấn đề khoa học chúng ta chưakịp nghiên cứu. Anh em cũng hơi băn khoăn lo lắng… Cáiphần 1/4 bước sóng, tôi đồng ý như anh Nguyễn Đình Tứ đãnói. Thực ra, về lý thuyết anh em hiểu hết và trên thực tếcác nước đã làm rất nhiều ở Liên Xô và Mỹ. Nhưng vấn đềlại là chúng ta chưa có đội ngũ chuyên gia để làm nhữngcông việc đó. Lo là lo chỗ đấy!… Nếu như làm một cái trụthôi thì có lớn hơn chúng ta cũng có thể làm được. Nhưngmà đây là làm một dãy dài hơn 3.000 cái trụ trong một thờigian ngắn. Mặt thứ hai, nếu dựa vào nước ngoài một nửa thìhôm trước anh Hiệu có đề xuất với anh Sáu (Võ Văn Kiệt),anh Sáu cũng đồng ý có thể mời chuyên gia Liên Xô cùngtham gia vào đây”.Nhưng hai tiếng “chuyên gia Liên Xô” được nói lên ở thờiđiểm này lại dấy lên những quan ngại khác. Bí thư Trungương Đảng, Viện trưởng Viện kiểm sát Tối cao Trần Quyếtnói: “Liên Xô trước đây thì chúng ta rất an tâm bởi vì lànước xã hội chủ nghĩa, Đảng ******** cầm quyền, bây giờĐảng ******** mất rồi, chính quyền Xô viết mất rồi. Nhữngchuyên gia mà lại là đảng viên ******** thì còn được dùngkhông? Có được gửi sang Việt Nam không? Hay người ta gửinhững thứ ba vạ sang đây, mang tiếng chuyên gia Liên Xô.Cái ông Yeltsin ấy, Quốc hội chẳng lạ lùng với những gì họlàm ở nước Nga. Họ phá tan Đảng ********, phá tan Liênbang Xô viết. Vậy thì đối với Việt Nam thì như thế nào”.Tháng 8-1992, tại Hội nghị Cán bộ tổ chức toàn quốc, họptại Thành phố Hồ Chí Minh, ông Nguyễn Văn Linh, bấy giờđang là Cố vấn Ban Chấp hành Trung ương đến dự đã nói:“Làm đường dây 500 kV là một chủ trương phiêu lưu, mạohiểm. Là lợi dụng tiền Nhà nước để gây thanh danh cánhân”. Đặc biệt tại đây, ông Linh đã dấy lên những lo ngạivề vấn đề tham nhũng.Nữ nhà báo Minh Thu nhớ lại: Đầu thập niên 1980, khilên Trị An làm phóng sự, bà chứng kiến một nhóm cán bộđứng trong rừng trước một tấm bản đồ. Chính giữa họ làmột người đàn ông trạc 60 tuổi, phong trần, mặc áo may ô,đang nói rất say sưa: “Tôi nói với mấy anh rằng, xây dựngmột công trình như thế này mà tham ô, ăn cắp, thì cũngnhư ăn đồ dơ”. Ông chấm dứt câu nói bằng một cú chém tayrất mạnh ngang trong không khí. Minh Thu, một phóng viênmới vào nghề, sau đó mới biết đó là Bí thư Thành ủy Võ VănKiệt.Hơn mười năm sau khi bắt đầu đường dây 500 kV, ôngKiệt cũng căn dặn “các tướng” của mình là “không được tắtmắt”. Ngày 24-3-1992, khi ông Kiệt lên xã Mạc Đức, HòaBình làm lễ khởi công trụ điện số Một, một công nhân đã bỏvào túi ông Vũ Quốc Tuấn, thư ký ông Kiệt, một lá thư tốcáo vụ mất cắp năm tấn xi măng ở công trường. Ông VũNgọc Hải nói: “Ông Tuấn báo với ông Kiệt, ông Kiệt đọc vànói với tôi: Phải xử lý ngay để làm gương”. Vừa bắt đầu raquân đã phải trảm tướng: Giám đốc Công ty xây lắp Điện Ibị cách chức.Về sau, chính tác giả của đường dây 500, Bộ trưởng BộNăng lượng Vũ Ngọc Hải cũng phạm phải một sai lầm chếtngười. Ban Quản lý công trình do ông Hải đứng đầu có thẩmquyền nhập thẳng thiết bị, vật tư từ nước ngoài. Nhưng, ôngHải đã đồng ý cho một “công ty đời sống” của Hội hữu nghịViệt Nam - Ba Lan mà ông làm Chủ tịch, đấu thầu đứng ranhập 4.000 tấn thép, giúp công ty này hưởng một khoản lờikhá lớn. Công trình đường dây 500 lúc ấy có hàng chụcnghìn công nhân nhưng đồng thời cũng có hàng triệu conmắt để ý đến từng chi tiết. Áp lực chính trị đè nặng lên ôngVõ Văn Kiệt khi có nhiều ý kiến yêu cầu bỏ tù ông Hải.Ông Vũ Ngọc Hải lúc bấy giờ đang là một ủy viên BanChấp hành Trung ương, theo nguyên tắc Đảng, việc khởi tốông chỉ có thể tiến hành sau khi Trung ương họp quyết địnhhình thức kỷ luật. Ông Hải kể: “Hôm Trung ương họ p để k̉ylụât tôi, họ ćo mờ i tôi đế n nhưng tôi không được vào phònghọp ngay. Mộ t chuyên viên củ a Văn phò ng Trung ương đợitôi ở cổng số 4 Nguyễn Cảnh Chân, kè m tôi đi và o mộtphòng riêng, đợi đến khi Hội nghị Trung ương khai ṃac ḿơicho tôi và o dự . Trước Hội nghị Trung ương, tôi thừa nhận đã‘bút phê’ để công ty của Hội có thể tham gia đấu thầu vàcho rằng việc đó không có gì sai pháp luật. Nếu là một côngty khác, tôi vẫn giới thiệu”. Trì nh bà y xong, người của Vănphò ng Trung ương lại đến bên ông Hải ńoi: “Theo yêu cầ ucủ a Ban Bí thư, mờ i anh về ”.Ông Hải không được có mặt trong phần “luận tội” sau đó.Thủ tướng Võ Văn Kiệt thấy “cách làm không dân chủ” cũngbỏ về. Theo Bộ trưởng Chủ nhiệm Văn phòng Chính phủ LêXuân Trinh: Cuộc họp do ông Đỗ Mườ i chủ trì . Thứ trưởngBộ Nội vụ Phạm Tâm Long chỉ ńoi mộ t câu: “Nế u không khở itố anh H̉ai v́ơi anh Lê Liêm thì vụ ́an coi như b̉o đi”. Ông ĐỗMườ i kết luận: “Cứ khở i tố , nế u điề u tra xong mà khôngthấ y vấ n đề gì thì thôi”. Sau Hội nghị Trung ương, ông ĐỗMườ i cho gọi Bộ trưởng Nội vụ Bù i Thiệ n Ngộ và Chánh ánTối cao Pḥam Hưng lên, quán triệt: “Đây là Ngḥi quyế t củ aBan Chấp hành Trung ương, các anh chấp hành”.Sau đó, theo ông Vũ Ngọc Hải, ông Nguyễn Văn Linh córa Hà Nộ i g̣ăp ông Lê Thanh Đ̣ao, việ n trưở ng Việ n Kiểm sátNhân dân Tối cao. Ćao tṛang, được điều chỉnh từ khung 1,c̉anh ćao, lên khung 2, có mức án từ ba năm tù trở lên. ÔngHải sau đó lãnh án 3 năm tù giam. Thứ trưởng Lê Liêm lãnhán tù treo.Mất tướng giữa đường, ông Võ Văn Kiệt càng quyết tâmcao hơn để hoàn thành công trình. Ông có mặt ở những nơicam go nhất. Ông chứng kiến những công nhân gùi vật tưleo lên đèo Lò Xo, đầu người đi sau chạm vào gót chân
