ĐIÊU HUYNH
Bò lái xe
Khi lạm phát tăng cao, giá xăng leo
thang, chiến sự căng thẳng ở
rất nhiều nơi thì thứ khiến cho mạng xã
hội bùng nổ lại chỉ là một thương vụ
chuyển nhượng của cầu thủ này
hay một bàn thắng ở phút 90 của cầu thủ
kia. Chúng ta có thể than phiền về hóa
đơn tiền điện nhưng vẫn sẵn
sàng thức đến 23:00 sáng để theo dõi một
trận đấu diễn ra cách mình nửa vòng trái
đất. Câu hỏi đặt xa không phải là vì
sao bóng đá hấp dẫn mà là vì
sao nó có sức hút mạnh tới mức lấn át cả
những vấn đề sát sườn nhất của đời sống.
Sự thật là bạn không chỉ xem bóng đá
đâu, bạn đang được điều trị tâm lý bởi
một hệ thống tinh vi có từ đời hơn 2000
năm mang tên bánh mì và giáp xiếc. Từ
thời kỳ La Mã cổ đại, giới cai
trị đã biết một chân lý rằng muốn đám
đông không nổi loạn khi đói khát thì hãy
cho họ một ít bánh mì để ăn và một cái
rạp xiếc thật lớn. để xem khi người dân
được cung cấp lương thực tối thiểu và
những màn đấu trưởng mãn nhãn, họ sẽ ít
chú ý hơn từ chính trị, bất
công hay khủng hoảng. Thời nay thì cái
rạp xếc đó đã được nâng cấp lên độ phân
giải 4K, bản nhạc hiệu Hoào Hùng và
những giải đấu đỉnh cao như là UFA
Champions League hay là Ngoại hạng Anh,
một hệ thống mà giới tinh hoa đã dùng để
điều khiển tầng lớp lao động trong suốt
cả ngàn năm qua du ngủ đám đông.
Hôm nay mình
sẽ bóc trần cái ma trận mang tên UEFA
Champions League. Mình sẽ cho anh em
thấy cách mà giới tài phiệt và các chính
trị gia biến 90 phút trên sân
cỏ thành một liều thuốc mê, một tấm màn
nhung che đậy những sự thật tàn khốc của
cả xã hội. Hãy chuẩn bị tinh thần bởi vì
sau video này anh em sẽ không bao giờ
nhìn vào quả bóng theo cách cũ được nữa
đâu.
Rạp xiếc lộng lẫy và chiến thuật ghê
nhiễu. Hãy bắt đầu với khái niệm rạp
xiếc trước. Tại sao lại là rạp xiếc? Bởi
vì rạp xiếc nó tạo ra cảm xúc cực mạnh,
phấn khích, hồi hộp, vỡ hòa. Thế nhưng
sau khi màn biểu diễn kết thúc, nó không
có hệ thống nào bị đe dọa cả. Người xem
thì hò hét và trở về nhà. Nó hoàn toàn
vô hại đối với giới cầm quyền. Hãy cùng
lật lại hồ sơ năm 2012. Lúc đó cả châu
Âu dung chuyển vì khủng hoảng nợ công.
Tỉ lệ thất nghiệp tại Hy Lạp có thời
điểm vượt mức 25% trong đó thì riêng
tầng lớp thanh niên thất nghiệp là hơn
50%. Tây Ban Nha thì cũng rơi vào khủng
hoảng nghiêm trọng. Hàng triệu người
xuống đường phản đối chính sách thắt
lưng buộc bụng, nương giảm, phúc lợi
cắt, thuế tăng. Không khí chính trị lúc
đó cực kỳ căng thẳng. Thế nhưng anh em
biết chuyện gì xảy ra không? Đúng lúc
cái sự phẫn nộ lên tới đỉnh điểm thì
Euro 2012 đã diễn ra. Và đúng mùa hè năm
đó, những ngôi sao hàng đầu của
Champions League lại tụ họp và tạo nên
một kỷ Euro rực lửa. Tây Ban Nha vô địch
sau khi đánh bại Italia 4-0 trong trận
chung kết. Cả đất nước chìm trong
men say. Hình ảnh đường phố
Madrid và Barcelona ngập tràn trong cờ
đỏ vàng. Người dân đổ ra đường ăn mừng
suốt đêm. Sự phẫn nộ đã biến mất tăm như
chưa từng tồn tại.
Một đất nước vừa phải đối mặt với cắt
giảm ngân sách và thất nghiệp cao kỷ
lục. Bỗng có một liều dopamin tập thể
khổng lồ. Cảm xúc tự hào dân tộc tạm
thời thay thế nỗi giận dữ về kinh tế. Họ
ôm nhau khóc vì niềm tự hào dân tộc hão
huyền thay vì nắm tay nhau đòi quyền lợi
về kinh tế. Đây chính là kỹ thuật xả van
áp lực. Các nghiên cứu về hành vi đám
đông chỉ ra rằng các sự kiện thể thao
lớn làm tăng cảm xúc tích cực ngắn hạn
và tạo ra cảm giác gắn kết cộng đồng.
Vấn đề là cảm xúc tích cực đó nó không
giải quyết được thất nghiệp, không làm
giá nhà rẻ hơn, không khiến cho lương
tăng, nhưng nó khiến cho người ta tạm
thời quên đi. Giới tinh hoa hiểu rằng
nếu không cho đám đông một chỗ xả để xả
cơn giận thì họ sẽ xả vào chính quyền.
Vậy nên Tây Ban Nha đã cho họ một kẻ thù
trên sân cỏ, cho họ một cái
vinh quang để tôn thờ và họ sẽ quên mất
cái bụng đang đói của mình. Cơ chế này
thì được gọi là chuyển hướng sự chú ý.
Bộ não con người có giới hạn về khả năng
tập trung. Khi hàng triệu người dồn sự
chú ý vào một trận đấu, một scandal
chuyển nhượng hay một cuộc tranh cãi xem
ai là God thì sự chú ý dành
cho chính sách tài khóa, luật thuế, cải
cách lao động tự nhiên sẽ giảm xuống.
Không phải vì những vấn đề đó biến mất
mà vì chúng không còn chiếm sóng cảm xúc
nữa. Bây giờ thì hãy nhìn vào cách mà
truyền thông dắt mũi anh em nhé. Tại sao
tin tức về việc Mbappe ăn gì, Ronaldo đi
xe nào hay vợ của cầu thủ A
cãi nhau với bồ của cầu thủ B lại nhiều
hơn cả tin tức về chính sách
thuế? Lý do thì rất đơn giản thôi, tin
giải trí tạo ra tương tác cao hơn. Theo
nhiều nghiên cứu truyền thông,
nội dung liên quan tới người nổi tiếng
và thể thao thường có tỉ lệ click vào và
chia sẻ cao gấp nhiều lần tin về chính
sách công.
Truyền thông thương mại sống bằng quảng
cáo. Quảng cáo thì sống bằng lừa xem và
lừa xem thì sống bằng cảm xúc.
Giới tinh hoa thì đang biến Champions
League thành một bộ phim truyền hình dài
tập dành cho đàn ông. Họ xây dựng lên
những vị thần để ] anh em tôn
sủng. Và khi mà anh em mê mải trang cãi
xem ai là God, ai ao trình hơn ai ấ thì
anh em đã vô tình rơi vào cái bẫy chiếm
dụng thời gian tư duy. Bây giờ thì từ
tính đơn giản nhé. Mỗi tuần từ hai đến
ba trận cầu lớn. Một trận 90 phút cộng
thêm thời gian xem highlight, đọc tin,
xem bình luận, tranh luận trên mạng nữa.
Trung bình một người hâm mộ cuồng nhiệt
có thể dành từ 10 đến 15 tiếng mỗi tuần
cho bóng đá. 1 năm là hơn 500 giờ. Đó là
hơn 20 ngày liên tục chỉ để tiêu thụ nội
dung xoay quanh một trò chơi thôi. Đấy,
đó là thời gian mà anh em không dùng để
đọc về dự luật mới, không dùng để tư duy
về việc tại sao mình làm hộc bơ mà vẫn
nghèo. Đó là cách mà giới tinh hoa triệt
tiêu khả năng phản kháng từ trong trứng
nước. Vấn đề thì không nằm ở việc xem
bóng đá là sai. Vấn đề là sự chiếm dụng
thời gian tư duy. Thời gian và sự chú ý
là một tài nguyên hữu hạn. Mỗi một giờ
bạn dành để tranh cãi xem ai
vĩ đại hơn là một giờ bạn không dùng để
tìm hiểu vì sao mà thu nhập thực tế của
mình không tăng theo lạm phát, vì sao mà
giá nhà vượt xa tốc độ tăng lương hay là
vì sao mà cấu trúc thuế ảnh hưởng trực
tiếp đến túi tiền của bạn. Giờ tinh hoa
thì chỉ cần đảm bảo rằng đám đông luôn
có thứ để xem, để bàn, để tranh luận và
đó chính là chiến thuật ghê nhiễu. Không
phải là che giấu sự thật mà là làm cho
nó trở nên kém hấp dẫn hơn so với tiếng
giao hò. trên các khán đài hay
trước màn hình tivi.
Chiếc bánh mì độc hại và sự phụ thuộc
kinh tế. Nếu rạp xiếc là để chơi thì bánh mì là để ăn. Nhưng
bánh mì của giới tinh hoa thời nay không
hề miễn phí. Nó là một loại bánh mì tẩm
thuốc độc. Hãy nhìn vào các nhà tài trợ
của Champions League. Tại sao các nhà
cái lại hiện diện khắp nơi? Tại sao họ
lại sẵn sàng chi hàng trăm triệu đô la
để đặt từng cái logo lên áo đấu? Bởi vì
họ đang bán cho người nghèo một thứ. Đó
là hy vọng ảo. Cá cược nó chính là cách
để hỗi lộ niềm hy vọng. Giới tinh hoa
không muốn các ông đòi hỏi sự công bằng
về lương bổng hay phúc lợi xã hội. Họ
muốn anh em tin rằng chỉ cần một cú ôn
in, một kèo thơm đêm nay ở
giải C1, anh em sẽ đổi đời. Đây là một
cái vòng lặp chết chóc. Anh em nghèo,
anh em muốn giàu nhanh có bóng
đá, anh em lại mất tiền cho nhà cái vốn
thuộc sở hữu của giới tài Việt. Và rồi
anh em thì lại càng nghèo hơn và lại
càng phải bám vào bóng đá để mà tiếp tục
tìm hy vọng. Đó là cách mà họ giữ các
ông luôn ở đánh xã hội nhưng không bao
giờ nổi loạn vì còn đang bận ở soi kèo.
Anh em thấy những sân vận động năm sao
hảo nhoáng chứ. Giới chính trị thì luôn
quảng báo rằng đang ca league sẽ tạo ra
công ăn việc làm mang tới bánh mì cho
mọi nhà. Nhưng thực tế là gì? Tiền xây
vận động là tiền thuế của anh em hoặc là
tiền vay nợ quốc tế. lợi nhuận từ bán
vé, bảng quyền truyền hình, chải thẳng
vào túi UEFA và các câu lạc bộ lớn. Còn
người dân thì họ nhận được gì? Những
công việc thời vụ trả lương rẻ mạt và
những khoản nợ công đè nặng lên vai con
cháu sau khi rạp xếc thu dọn đồ đạc rời
đi. Họ dùng chính tiền của toàn dân để
xây rạp xiếc cho toàn dân xem. Và rồi
thì họ bắt toàn dân phải trả vé để vào
xem chính cái rạp xếc đó. Đỉnh cao của
sự lùa gà là đây chứ đâu. Ổn định chính
trị và quyền lực mềm. Bây giờ thì chúng
ta sẽ cùng đi sâu hơn vào phần đen tối
nhất. Bóng đá là vũ khí tẩy não, quy mô
toàn cầu. Hãy tự hỏi mà xem vì sao có
rất nhiều tỷ phú và các quỹ đầu tư Nga,
Trung Đông hay các quốc gia giàu tài
nguyên đã sẵn sàng chi hàng tỷ đô la để
mua rất nhiều câu lạc bộ dự Champions
League dù biết rõ là lỗ trồng vó.
Theo báo cáo của trong nhiều năm liền,
đa số các câu lạc bộ hàng đầu dù doanh
thu cam ngất ngưng vẫn có biên lợi nhuận
rất mỏng, thậm chí là có ông còn lỗ nếu
không được bơm vốn. Vậy thì tại sao họ
vẫn lao vào? Câu trả lời nằm ở khái niệm
sport wasing, dùng thể thao để cải thiện
hình ảnh quốc gia hoặc cá nhân.
Champions League là cái máy giặt danh
tiếng tốt nhất hành tinh. Mỗi mùa thì nó
lại thu hút hàng trăm triệu người xem
trên khắp thế giới. Trận chung kết thì
thường có lượng khán giả truyền hình
toàn cầu, ước tính là hàng
trăm triệu lượt. Và khi bạn sở hữu một
câu lạc bộ lớn và xuất hiện liên tục
trên sân khấu ấy, bạn không chỉ mua một
đội bóng, bạn mua sự hiện diện trong tâm
trí của công chúng. Khi một quốc gia bị
cáo buộc về vấn đề nhân quyền hay tham
nhũng, họ chỉ cần mua một đội bóng lớn,
mang về một vài ngôi sao hạng A và kết
cục đẹp nhất là vô địch cúp C1.
Việc sở hữu một câu lạc bộ thành công có
thể thay đổi cách người ta nhắc tới nó.
Thay vì bàn về báo cáo tài chính, người
ta nói về chức vô địch, về chiến thuật
hay về siêu sao. Hình ảnh quốc gia gắn
liền với những khoảnh khắc vinh quang.
Một doanh hiệu Champions League có thể
tạo ra giá trị thương hiệu khổng lồ, thứ
mà hàng tỷ USD quảng bá truyền thông
cũng khó mà có thể đạt được. Lúc đó thì
cả thế giới sẽ nhìn họ với ánh mắt
ngưỡng mộ. Anh em sẽ tung ngô họ là
những ông chủ tâm huyết, là những vị cứu
tinh và anh em sẽ vô tình trở thành
những đại sứ không lương, bảo vệ cho rất
nhiều hành vi sai trái của họ trên không
gian mạng. Giới tinh hoa thì dùng bóng
đá để mua chuộc lòng tin của đám đông,
biến sự thù ghét thành sự tôn sủng chỉ
sau một đêm chung kết rực rỡ.
Cảm xúc tích cực từ bóng đá làm mờ đi
những câu hỏi khó chịu về chính trị.
Thế nhưng không chỉ các vị tỷ phú hiểu
điều này, các chính trị gia cũng rất
hiểu. Hãy nhớ lại vụ European Super
League năm 2021 đi khi một nhóm câu lạc
bộ lớn tuyên bố tách ra lập một giải đấu
riêng. Phản ứng dữ dội không đến từ
những người hâm mộ mà còn đến từ các
nguyên thủ quốc gia nhở Boris Johnson ở
Anh hay Emmanuel Macron ở Pháp. Họ phản
đối công khai và rất mạnh mẽ. Tại sao
một dự án bóng đá lại khiến các lãnh đạo
quốc gia phải lên tiếng khẩn cấp tới như
vậy?
Bởi vì bóng đá ở châu Âu nó không chỉ là
kinh tế mà nó thậm chí còn là một cấu
trúc xã hội. Nếu hệ thống này rơi hoàn
toàn vào tay một nhóm tài phiệt toàn cầu
nằm ngoài cơ chế kiểm soát quen thuộc
của UEFA và các liên đoàn quốc gia ấ các
chính phủ sẽ mất đi một phần ảnh hưởng
đối với một trong những kênh tập trung
cảm xúc lớn nhất xã hội. Efa thì nó
không chỉ là một tổ chức thể thao. Thông
qua luật lệ, phân bổ giải đấu, đăng cay
sự kiện, bóng đá đã trở thành một phần
của ngoại giao và quản trị mềm. Không có
ai ngây thơ nghĩ rằng các nhà lãnh đạo
chỉ yêu bóng đá. Họ hiểu rằng đây là
công cụ ổn định xã hội cực kỳ hiệu quả.
Điều này thì nó không có nghĩa là bóng
đá là một âm yen tối gì cả được điều
khiển từ một căn phòng bí mật. Thế nhưng
hiểu rõ ràng, nó là một công cụ quyền
lực mạnh mẽ. Ai kiểm soát được sân khấu,
người đó sẽ có thể định hướng câu
chuyện. Và việc kiểm soát rạp xiếc đồng
nghĩa với việc là nắm trong tay một phần
quyền lực tuyệt đối đối với tâm lý đám
đông.
Tâm lý đám đông tại sao bạn dễ bị
dắt mũi? Tại sao cái công thức
cũ rích từ thời La Mã nó vẫn hiệu quả
tới như vậy? Bởi vì bộ não con người có
một điểm yếu, đó là nhu cầu thuộc về một
bộ tộc.
Giới tinh hoa thì chia anh em thành
những bộ tập khác nhau. Fan Real, fan
Barca, fan Man United, fan Man City, fan
Chelsea, fan Liverpool vân vân. Và họ
tạo ra sự thù ghét nhân tạo giữa các
nhóm này. Thay vì anh em đoàn kết để đòi
hỏi những điều lớn lao cho bản thân thì
anh em lại bận combat với nhau trên mạng
xem ai là vua của châu Âu, ai sẽ nhuộm
đỏ trời Âu năm sau. Đây là nghệ thuật
chia để trị ở đẳng cấp cao
nhất. Khi đám đông đang mải mê đánh nhau
vì những giá trị ảo, giờ tinh
hoa có thể thoải mái thực hiện các
chương trình nghị sự ngầm mà không lo bị
xoa xét. Anh em đang sống trong một cái
lồng kính, thế nhưng vì ánh đèn
Champions League nó quá sáng, anh em
tưởng rằng mình đang đứng ở thiên đường.
không đồng
nghĩa với việc là mình bảo anh em đừng
xem bóng đá nữa nhá. Bóng đá vẫn rất
đẹp. Những bàn thắng thì vẫn khiến trái
tim chúng ta phải rung động.
Thế nhưng hãy xem nó với tâm thế của một
người làm chủ chứ không phải là một con
rối. Đừng để 90 phút trên sân cỏ làm anh
em quên đi 23 tiếng còn lại trong ngày
của mình. Đừng để niềm tự hào về một đỡ
bóng thay thế cho nỗ lực thay đổi cuộc
đời của chính mình. Giờ tinh hoa thì cần
tất cả mọi người, cần đám đông tiếp tục
say xương, tiếp tục cá cược, tiếp tục
tranh cãi vô chi để họ có thể yên tâm
ngồi trên đỉnh tháp.
Giạp xiếc rồi sẽ hạ màn, chiếc bánh mì
ảo rồi cũng sẽ hết. Chỉ có thực tại khắc
nghiệt là vẫn còn ở đó, chờ các ông so
mỗi mùa giải thôi. Bạn là khán giả hay
bạn là quân cờ, sự lựa chọn
nằm ở chính bạn.
