Theo luật Mỹ, Đại diện Thương mại (USTR) dưới sự phê chuẩn của Tổng thống sẽ bắt buộc phải thực thi các biện pháp trừng phạt. Lúc này, tổn thất không còn là nguy cơ nữa mà sẽ trực tiếp đổ bộ vào nền kinh tế Việt Nam thông qua các bước cụ thể sau:
1. Mỹ chính thức ban hành "Danh mục áp thuế 301"
USTR sẽ công bố một danh sách chính thức các mã hàng hóa (mã HS) nhập khẩu từ Việt Nam phải chịu thuế suất trừng phạt.
Mức thuế suất: Thường sẽ dao động từ 15%, 25% cho đến 50% tùy thuộc vào mức độ "vi phạm" mà Mỹ định lượng bằng con số thiệt hại kinh tế của họ. Mức thuế này sẽ chồng lên mức thuế tối huệ quốc (MFN) hiện tại.
Cách lựa chọn mặt hàng: Mỹ sẽ chọn những mặt hàng có kim ngạch xuất khẩu lớn của Việt Nam để tạo áp lực tối đa, nhưng đồng thời né các mặt hàng mà doanh nghiệp hoặc người tiêu dùng Mỹ khó tìm nguồn thay thế (để tránh tự làm tổn thương mình).
2. Tác động ngay lập tức đến các ngành hàng chủ lực
Khi thuế kích hoạt, cục diện các ngành xuất khẩu tỷ USD của Việt Nam sang Mỹ sẽ thay đổi chỉ sau một đêm:
Hàng Điện tử, Máy tính & Linh kiện: Đây là nhóm có kim ngạch lớn nhất. Thuế cao sẽ khiến các tập đoàn công nghệ lớn (như Foxconn, Luxshare, Samsung...) đang vận hành tại Việt Nam gặp áp lực chi phí cực lớn khi xuất sang Mỹ.
Dệt may, Da giày & Túi xách: Biên lợi nhuận của ngành này vốn rất mỏng (chỉ khoảng 5-10%). Một mức thuế trừng phạt 20-25% sẽ ngay lập tức triệt tiêu hoàn toàn lợi thế cạnh tranh của hàng dệt may Việt Nam so với các đối thủ như Bangladesh, Ấn Độ hay Campuchia. Các đơn hàng lớn từ Nike, Adidas, Walmart... sẽ bị hủy hoặc chuyển dịch sang nước khác.
Gỗ và Sản phẩm gỗ: Mỹ là thị trường tiêu thụ hơn 50% sản phẩm gỗ xuất khẩu của Việt Nam. Ngành này sẽ rơi vào trạng thái đóng băng gần như lập tức nếu bị áp thuế cao.
3. Hệ lụy vĩ mô: "Cú sốc" đối với dòng vốn FDI và Tỷ giá
Giai đoạn này không chỉ ảnh hưởng đến thương mại thuần túy, mà đánh thẳng vào gốc rễ động lực tăng trưởng của Việt Nam:
Sự đảo chiều của dòng vốn FDI: Việt Nam sẽ bị mất nhãn "an toàn". Các nhà đầu tư nước ngoài (FDI) đang có ý định dịch chuyển nhà máy từ Trung Quốc sang Việt Nam sẽ dừng lại ngay lập tức. Họ sẽ chuyển hướng sang các quốc gia Đông Nam Á khác như Malaysia, Thái Lan, hoặc Indonesia—những nơi không bị dính lệnh trừng phạt 301.
Khủng hoảng việc làm cục bộ: Các nhà máy dệt may, da giày, linh kiện điện tử lớn sử dụng hàng vạn lao động sẽ buộc phải thu hẹp sản xuất, sa thải nhân viên hoặc đóng bớt nhà xưởng. Áp lực an sinh xã hội sẽ tăng cao tại các thủ phủ công nghiệp (Bình Dương, Đồng Nai, Bắc Ninh, Bắc Giang...).
Áp lực tỷ giá VND/USD đạt đỉnh: Khi nguồn thu USD từ xuất khẩu sụt giảm nghiêm trọng, dòng vốn FDI rút rụt hoặc chững lại, cán cân thanh toán sẽ bị tổn thương mạnh. Đồng VND sẽ đối mặt với áp lực mất giá rất lớn, buộc Ngân hàng Nhà nước phải can thiệp bằng cách bán dự trữ ngoại hối để ổn định tỷ giá.
4. Việt Nam sẽ phản ứng thế nào trong thế "bị động"?
Khi các lệnh trừng phạt đã thực thi, Việt Nam không còn nhiều không gian để thương lượng một cách thong thả nữa, mà phải chuyển sang chiến lược "sống sót và thích ứng":
Khiếu nại lên WTO (mang tính biểu tượng): Việt Nam có thể nộp đơn kiện biện pháp áp thuế đơn phương của Mỹ lên Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO), giống như Trung Quốc từng làm. Tuy nhiên, quy trình của WTO rất chậm chạp (mất vài năm) và cơ quan phúc thẩm của WTO hiện đang bị tê liệt, nên giải pháp này không thể cứu vãn tình hình trong ngắn hạn.
Chấp nhận nhượng bộ sâu để sửa sai (Đàm phán hậu trừng phạt): Nhìn từ lịch sử cuộc chiến tranh thương mại Mỹ - Trung, cách duy nhất để gỡ bỏ thuế 301 là hai bên phải ký kết một Thỏa thuận thương mại giai đoạn 1 (giống như thỏa thuận Mỹ - Trung năm 2020). Trong đó, Việt Nam sẽ phải chấp nhận các điều khoản rất ngặt nghèo, ví dụ:
- Cam kết mua một lượng lớn hàng hóa Mỹ (khí LNG, nông sản, máy bay Boeing...) để kéo giảm thặng dư thương mại một cách khiên cưỡng.
- Thay đổi tận gốc các điều khoản luật pháp liên quan đến lý do bị phạt (Sở hữu trí tuệ, chính sách tỷ giá, hoặc trợ cấp công nghiệp).
- Cuộc đại di cư của doanh nghiệp nội địa: Các doanh nghiệp Việt Nam sẽ buộc phải thắt lưng buộc bụng, tìm đường xuất khẩu sang các thị trường có FTA như EU (EVFTA), CPTPP, hoặc quay lại khai thác thị trường nội địa để chờ đợi làn sóng trừng phạt qua đi.