NỮ CAO KỊCH TÍNH - NHỮNG GIỌNG HÁT KHỔNG LỒ VÀ VĨ ĐẠI NHƯNG KHÔNG CẦN DỰA VÀO BEL CANTO
NGHỆ THUẬT LÀ KHÔNG GIỚI HẠN, ĐỪNG ÁP ĐẶT NGHỆ THUẬT THEO CÁI BẠN NGHĨ LÀ CHÂN LÝ
Trong âm nhạc, chúng ta thường bắt gặp từ "kịch tính". Khi nghe một ca sĩ có chất giọng khỏe hát đến đoạn cao trào, khán giả thường tung hô về sự kịch tính trong giọng hát của họ, kiểu như: "Sao cô ấy/anh ấy có thể hát kịch tính đến thế!", "Giọng hát của cô ấy/ anh ấy thật kịch tính!", "Hay quá, kịch tính quá!"... Với cách tán dương như thế, có thể thấy "kịch tính" bao giờ cũng đi liền với sự hấp dẫn, cuốn hút. Theo chiết tự, "kịch tính" có nghĩa là hàm chứa tính kịch, mà đã có tính kịch thì không thể bình lặng, phẳng lặng, bao giờ cũng có sự cao trào, hấp dẫn (giống như một vở kịch thì bao giờ cũng có kết cấu thắt nút, xung đột, cao trào và mở nút để cuốn hút khán giả). Còn trong tiếng Anh, "dramatic" không chỉ có nghĩa là "kịch tính" mà còn có nghĩa là "ấn tượng". Theo nghĩa đó, một giọng hát chứa đựng sự kịch tính bao giờ cũng đi liền với sự ấn tượng và hấp dẫn. Trong các loại sắc thái giọng hát, có thể thấy một bộ phận không nhỏ giọng lirico (trữ tình), hoặc coloratura (màu sắc) kém chất lượng (chẳng hạn như nhiều ca sĩ trẻ Vpop hay Kpop), nhưng tuyệt nhiên không thấy một giọng kịch tính (dramatic) nào kém chất lượng quá mức. Vì bản thân giọng kịch tính đã có cái bẩm sinh nổi trội hơn các giọng thông thường khác là to, khỏe, có sức bền, đôi khi là có độ vang bẩm sinh, thích hợp để phô diễn giọng hát, tạo cuốn hút cho khán giả.
Nhiều người thường lầm tưởng giữa "kịch tính" và "giọng kịch tính", họ thường nhận nhầm một giọng spinto, lirico, coloratura là kịch tính. Trên thực tế, giọng spinto có thể đẩy lên kịch tính ở các đoạn cao trào, đôi khi là tương đương với giọng kịch tính, một số giọng full lirico hoặc coloratura cũng có thể đẩy lên kịch tính ở một số đoạn hát nhất định nhờ sự bền bỉ luyện tập. Nhưng giọng kịch tính chính cống thì lại không nhiều. Trong lịch sử âm nhạc, giọng kịch tính thường chỉ được thấy ở một số ca sĩ phương Tây (tính cả Nga) và gốc Phi, ở châu Á từ trước đến nay chưa hề xuất hiện một giọng kịch tính nào.
Sắc thái giọng kịch tính trải dài các loại giọng từ thấp đến cao, từ nam trầm kịch tính, nam trung kịch tính, nao cao kịch tính đến nữ trầm kịch tính, nữ trung kịch tính, nữ cao kịch tính. Nhưng trong lịch sử nhạc cổ điển cũng như nhạc đại chúng, nữ cao kịch tính (dramtic soprano) bao giờ cũng gây ấn tượng mạnh mẽ và thu hút nhiều sự quan tâm nhất. Lí giải điều này, tôi cho rằng nữ cao thường có âm sắc mảnh và sáng hơn nữ trầm và nữ trung (vốn mang âm sắc dày, tối, thích hợp để tiến tới sự kịch tính hơn), và càng lên cao giọng hát càng nhỏ và mỏng đi, nên một nữ cao kịch tính được cho là hiếm gặp hơn, cũng như phải bỏ công sức rèn luyện nhiều hơn (điều này sẽ nói tiếp ở phần sau). Hơn nữa, sự kịch tính được tạo ra trên những quãng cao trào cũng tạo sức hút với đại bộ phận khán giả hơn.
Trong opera, nữ cao kịch tính được định nghĩa là một loại giọng nữ cao mạnh mẽ, có khả năng hát nổi bật hơn hoặc cắt xuyên một dàn nhạc, âm sắc thường dày hơn một giọng nữ cao thông thường, có sức bền bỉ, vững chãi hơn, nhưng lại ít linh hoạt hơn. Loại giọng này có quãng đẹp thấp hơn các giọng nữ cao khác, âm sắc thường tối hơn, thường được dùng cho các vai nữ anh hùng, hoặc những phụ nữ khổ đau, điên loạn. Âm vực thông thường của một nữ cao kịch tính thường trải dài từ C4 đến D6. Một số nữ cao kịch tính đặc biệt thường hát trong các vở opera chuyên về kịch tính của trường phái Wagner, được gọi là Wagnerian soprano, có khả năng áp đảo một dàn nhạc lớn (biên chế trên dưới 100 nhạc công với đầy đủ các nhạc cụ có âm lượng lớn), hát liên tục với cường độ âm lượng cực lớn.
Một số đặc điểm chung của nữ cao kịch tính gồm có:
1. Âm sắc lạnh và tính chất đanh, rắn kiểu cổ điển.
2. Âm lượng cực lớn, khổng lồ ở những quãng cao.
3. Có sức chịu đựng cực lớn, bền bỉ khi hát ở những trường đoạn kịch tính, đẩy mạnh âm lượng (fortisimo).
4. Có sự đồng nhất về âm sắc, âm lượng ở các quãng trung và cao.
5. Có tính sử thi, có sức nặng ở những quãng cao.
Tìm hiểu về nữ cao kịch tính, cần phải lấy xuất phát điểm từ opera đầu tiên, vì đây là môi trường tốt nhất để những giọng ca "khổng lồ" này phát triển hết khả năng của mình, đạt được nhiều thành công nhất trong nghệ thuật. Dưới đây là danh sách một số giọng dramatic soprano và Wagnerian soprano trong giới opera. Về cơ bản, dramatic soprano và Wagnerian soprano là một, nhưng Wagnerian được phân biệt với dramtic soprano ở chỗ, tên tuổi của họ gắn liền với trường phái opera Wagner (trường phái opera đặc biệt, luôn luôn đòi hỏi một giọng hát thuần kịch tính và hát kịch tính trong suốt vở diễn.
Một số dramatic soprano:
1. Hildegard Behrens
2. Christine Brewer
3. Maria Callas
4. Maria Caniglia
5. Anita Cerquetti
6. Gina Cigna
7. Emmy Destinn
8. Ghena Dimitrova
9. Dorothy Dow
10. Jane Eaglen
11. Eileen Farrell
12. Kirsten Flagstad
13. Leyla Gencer
14. Naděžda Kniplová
15. Marjorie Lawrence
16. Félia Litvinne
17. Lotte Lehmann
18. Germaine Lubin
19. Alessandra Marc
20. Zinka Milanov
21. Maria Nemeth
22. Agnes Nicholls
23. Birgit Nilsson
24. Lillian Nordica
25. Jessye Norman
26. Deborah Polaski
27. Rosa Ponselle
28. Rosa Raisa
29. Elinor Ross
30. Leonie Rysanek
32. Sharon Sweet
33. Helen Traubel
34. Eva Turner
35. Deborah Voigt
36. Lisa Gasteen
37. Eva-Maria Westbroek
Một số Wagnerian soprano:
1. Florence Austral
2. Anne Evans
3. Kirsten Flagstad
4. Othalie Graham
5. Johanna Gadski
6. Gertrude Grob-Prandl
7. Alice Guszalewicz
8. Rita Hunter
9. Gwyneth Jones
10. Turid Karlsen
11. Hilde Konetzni
12. Lilli Lehmann
13. Frida Leider
14. Germaine Lubin
15. Éva Marton
16. Johanna Meier
17. Anna von Mildenburg
18. Martha MODL
19. Nina Stemme
20. Birgit Nilsson
21. Lillian Nordica
22. Milka Ternina
23. Helen Traubel
24. Eva Turner
25. Astrid Varnay
26. Lisa Gasteen
27. Christine Goerke
Nhìn vào số lượng các giọng nữ cao kịch tính trên, có thể thấy opera có rất điều đất diễn cho các giọng nữ cao kịch tính. Rất nhiều nhà soạn nhạc huyền thoại như Wagner, Verdi, Puccini, Strauss thường xuyên ưu ái dành vai nữ chính trong các vở opera của mình cho họ. Và đa số các vở opera đó đều thành công vang dội, đem lại vinh quang cho ca sĩ, đưa họ lên hàng Prima Donna (danh hiệu cao quý nhất cho một nữ ca sĩ opera, tương tự với từ Diva trong nhạc pop). Đây là điều kiện thuận lợi lớn để đào tạo và phát triển giọng nữ cao kịch tính trong opera.
Đặc điểm của một nữ cao kịch tính trong opera gồm có:
1. Âm sắc sáng và góc cạnh, đanh thép.
2. Âm lượng lớn, khổng lồ ở những quãng cao.
3. Sức mạnh khủng khiếp ở những trường đoạn fortisimo (những đoạn gia tăng âm lượng to dần).
Chúng ta hãy cùng thưởng thức sự kịch tính đúng nghĩa qua giọng hát của một số giọng nữ cao kịch tính nổi tiếng trong giới opera như Birgit Nilsson, Ghena Dimitrova, qua các màn trình diễn sau đây.
Birgit Nilsson tung một note A#5 to khủng khiếp, xuyên thủng dàn nhạc (6:01).
https://www.youtube.com/watch?v=L4Jqro5Mo68
Birgit Nilsson áp đảo Domingo, giọng spinto tenor nội lực của thế kỉ bằng những note C6 to vĩ đại (11:51).
https://www.youtube.com/watch?v=cOeN_H4JLhI
Birgit Nilsson áp đảo Bernd Aldenhoff, một giọng helden tenor (nam cao siêu kịch tính) ở những note C6 (1:19).
https://www.youtube.com/watch?v=Mf9lI9QtuEQ
Ghena Dimitrova áp đảo giọng nam cao Martinucci (5:25).
https://www.youtube.com/watch?v=YyxX7WoPkTQ
Kirsten Flagstad tung note A5 được đánh giá là to nhất kỉ nguyên ghi âm (Từ 9:00).
https://www.youtube.com/watch?v=owtgjBFHBf8